Selecciona una palabra y presiona la tecla d para obtener su definición.
Abajo

Agustín Fernández Paz: procesos de reescrita

Isabel Soto López


Universidade de Santiago de Compostela



O escritor galego Agustín Fernández Paz (Vilalba, 1947), xa coñecido polo lectorado desta revista ao ser protagonista do «Perfil» do número 161, iniciou en 2001 a tarefa de revisar boa parte dos títulos pertencentes á súa traxectoria literaria. Tal actividade concrétase na publicación do que poderiamos denominar versións retocadas, reelaboradas ou mesmo «remocicadas» de obras que foron dadas a coñecer previamente e que alternan coa aparición de novos títulos. Os textos que resultan deste proceso de reescrita conservan idéntico espírito que os difundidos no se momento, mais, por mor desa nova mirada que o autor verte sobre eles, convértense de novo en orixinais.

Non cabe dúbida de que estamos perante un curioso proceso autorial -por inhabitual no contexto da literatura galega actual- que nace do convencemento do escritor de que calquera creación artística e, xa que logo, calquera obra literaria, nunca acada un remate claro e definitivo e sempre é posíbel atopar nela calquera aspecto susceptíbel de ser modificado, idea que ben podería relacionarse co concepto do work in progress, que posibilita a xeración de estruturas sempre renovadas.

Fernández Paz aproveita ao máximo a oportunidade que os editores lle brindan por veces, ao acometeren sucesivas edicións das súas obras2, para intervir nos textos e volver achegarse a eles, co fin de ofrecer versións melloradas froito dunha relectura persoal que ten en conta o tempo transcorrido desde a súa primeira posta en circulación, converténdose así, en certo sentido, en crítico da súa propia obra.

Preguntado ao respecto, o autor identifica certo carácter naíf nos seus primeiros atoutiños no oficio da escrita, así como a mudanza decisiva que provoca nel a súa delongada experiencia e o seu maior nivel de esixencia algo que, ao noso ver, non é alleo a certa obsesión perfeccionista e á posta en práctica dunha vontade de estilo: «A tentación de reescribir os textos é difícil de resistir, un sempre pensa que os pode mellorar»3.

Cómpre recordar neste sentido que os primeiros libros de Fernández Paz xorden cando a Literatura Infantil e Xuvenil en lingua galega botaba a camiñar. Como el mesmo declara referíndose a eses comezos: Ao de escribir pensando en publicar cheguei un pouco de casualidade. Cadrou que por aqueles anos, a finais dos setenta, foi cando se comezou a introducir de xeito oficial o galego no ensino. Así que comecei escribindo contos para utilizar nas miñas clases, logo pasei a facelos para incluílos en materiais didácticos (os meus primeiros relatos apareceron como lecturas da serie O Noso Galego, que faciamos os do colectivo Avantar) e, finalmente, comecei a publicar dun xeito autónomo4.

Así, animado polo éxito daqueles primeiros libros5 que acadaron unha calorosa recepción e o apoio dos lectores, o autor emprende unha traxectoria que o levaría a seguir acumulando éxitos e recoñecementos até a actualidade.

En calquera caso, non todos os libros de Fernández Paz sofren este proceso de depuración, senón tan só aqueles que lle apetece revisitar, nos que detecta calquera tipo de fallo formal, todos eles escritos, segundo se pode constatar antes de 1996. A excepción sería Aire negro, que viu a luz por vez primeira en 2000 e cuxa nova versión apareceu en febreiro de 20096.

Por cuestións do espazo destinado a este artigo, a seguir ofrécese un rápido repaso polas principais novidades que ofrecen algunhas destas novas versións. En termos xerais, obsérvase que os cambios introducidos non afectan nunca a cuestións temáticas «de peso», pois non implican cambios significativos nas tramas, por máis que nalgún caso se constate a modificación de pequeños detalles que, por anecdóticos, o autor considera que pode alterar, engadir ou suprimir. Pola contra, son frecuentes as mudanzas estruturais, coma tal, a subdividisión dun capítulo longo en dous, a supresión ou engadido de puntos á parte en parágrafos concretos e, mesmo, a ampliación dos materiais presentados inicialmente. A nivel estilístico, Fernández Paz inclúe todo tipo de correccións. Neste eido incluiríanse aspectos como a inserción de frases máis traballadas ou elaboradas, precisións léxicas, reelaboracións completas de determinados parágrafos, etc.

Ofrecemos a seguir as edicións fundamentais que deberían terse en conta para emprender un traballo comparativo, que permitiría estudar polo miúdo as variacións realizadas polo escritor e que exemplificarían os procesos de reescrita e autocorrección aquí apuntados e que tamén terían o seu interese á hora de contrastar coas versións traducidas ás diferentes linguas. Indicamos tamén as modificacións que sofren certos indicadores paratextuais e as debidas a condicionamentos editoriais, tales como cambio de colección e/ou de serie que, nalgún caso, supoñen un cambio nos destinatarios potenciais das obras.

Contos por palabras (Edicións Xerais, colección Merlín, 1991) experimenta cambios ao chegar á 8.ª edición (2001) na mesma editorial e colección. As ilustracións de Miguel Vigo deixan paso ás de Enjamio e inclúense dous novos relatos: «Un doce emprego» e «Un máxico negocio», cuxas primeiras versións foran publicadas no especial «Mil primaveras máis» do portal Vieiros (1996) e no volume colectivo Os contos da campaña 3. VII Campaña de Fomento da Lectura (Xunta de Galicia, 1991), respectivamente.

Rapazas (Edicións Xerais, 1993) modifícase na 8ª edición (2003). Neste caso hai un traslado de colección: de «Merlín» (de 11 a 14 anos) pasa a «Fóra de xogo» (a partir de 14), co cal se amplía a idade dos destinatarios por ser esta última unha serie xuvenil e, consonte aos seus criterios, elimínanse as ilustracións orixinais de Miguelanxo Prado. Acrecéntase o texto orixinal cun novo relato: «Querida Avoa», publicado nunha primeira versión no libro colectivo Construír a paz: cultura para a paz (Edicións Xerais, 1996)7.

Trece anos de Branca (Edebé, 1994) pasa na 10.ª edición (2005) á renovada colección «Periscopio» sen as ilustracións da súa primeira publicación, realizadas por Manuel Uhía. O novo deseño da serie reclama o cambio de cuberta e de paratextos editoriais por mor do novo deseño a amplía os destinatarios potenciais.

Cartas de inverno (Edicións Xerais, 1995) muda a fotografía orixinal de cuberta de Manuel G. Vicente pola de Antonio Seijas cando se redeseña a colección «Fóra de xogo», coincidindo coa 20.ª edición da obra (2007). A ampliación celebra o inusitado éxito da obra na literatura galega coa inclusión do epílogo «Doce anos despois», que aborda a xénese do texto, nacido dun anuncio real publicado no Faro de Vigo no ano 1993 no que se ofrecía a venda dunha casa, as referencias literarias que sustentan a historia e cuestións relacionadas coa recepción e as traducións a outros sistemas literarios8.

Amor dos quince anos, Marilyn (Edicións Xerais, 1995) cambia na 5.ª edición (2001), da primitiva colección «Merlín» (de 11 a 14 anos) con ilustracións de Andrés Meixide, a «Fóra de xogo» (a partir de 14 anos), sen ilustracións, coa conseguinte ampliación da franxa etaria do lectorado.

Avenida do parque, 17 (Edicións SM, 1996) sofre idéntico proceso, ao modificar a «Serie Vermella» da colección «O barco de vapor» de partida (a partir dos 12 anos) pola «Serie laranxa» (a partir dos 9 anos), reducindo a idade dos destinatarios potenciais e achegando as ilustracións de Xan López Domínguez para acompañar o texto, anteriormente só reducidas á cuberta.

Aire negro (Edicións Xerais, 2000) presenta na 13.ª edición (2009) a novidade da cuberta por cambio do deseño da colección -a inicial de Miguel A. Vigo substitúese pola de Antonio Seijas-, ademais de numerosos cambios tipográficos (aumento do corpo de letra e do interliñado) e un paratexto máis amplo na contracapa.

Noutro nivel, certos textos de Fernández Paz ofrecen a posibilidade de rastrexar a xénese da súa creación, desde a súa primeira formulación, por veces case un breve apuntamento, un microconto ou un texto que responde ás convencións do xénero conto, até a súa transformación ben en relato longo ben en novela. Estariamos perante a configuración dunha especie de macrotexto ou corpus total, xa que estes materiais narrativos presentan unha clara interrelación e dan lugar a casos manifestos de intertextualidade interna, isto é, de relación dun texto con outros textos do propio autor, á parte das filiacións que estabelecen con creacións alleas. Seguindo a clasificación dos distintos niveis de intertextualidade identificados por G. Genette9, situariamonos no campo da intratextualidade, proceso que opera sobre textos do mesmo autor outorgándolle así continuidade textual á obra e unha coherencia ao conxunto, é dicir, o que vimos denominando reescrita ou, nomeadamente, auto-reescrita.

Como é lóxico, en todos estes exemplos, as respectivas tramas sofren profundas ampliacións, alteracións e/ou reordenacións dos materiais narrativos. Así, poderiamos acompañar o escritor no proceso de elaboración das súas ideas e mesmo intuír o seu concienciudo método de traballo desde a formulación inicial en poucas liñas, pasando polo deseño da trama, a progresiva definición dos personaxes, o proceso de documentación ou a acumulación de distintos elementos. Todos estes aspectos atopan un reflexo claro nas sucesivas abordaxes a unha historia cando esta se retoma, como sucede, por poñer algúns exemplos que requirirían una análise máis cumprida, cos que apuntamos a seguir:

«As sombras do faro», relato que conta cunha primeira versión, máis esquemática que as posteriores, no volume colectivo Historias para calquera lugar (Edicións Xerais, colección Merlín, 2001) e, posteriormente, en Tres pasos polo misterio (Edicións Xerais, colección Fóra de xogo, 2004).

Noite de voraces sombras (Edicións Xerais, colección Fóra de xogo, 2002), novela que permite percorrer o proceso dende a publicación dunha noticia aparecida nos xornais arredor da descuberta, ao tirar un falso tabique, de libros e documentos agochados por un mestre republicano asasinado -segundo o autor, a idea inicial da novela- até o seu segundo estadio previo á novela: o relato de 22 páxinas, ilustrado por Xan López Domínguez que aparece en Ninguén está só. 21 autores a prol dos dereitos humanos (Amnistía Internacional/Editorial Tris Tram, 2001).

Corredores de sombra (Edicións Xerais, colección Fóra de xogo, 2006), novela que parte do microconto «Meditación ante o álbum de fotos familiar» dado a coñecer no Boletín Galego de Literatura (n.º 31, 1.º semestre 2004), do cal saíu o relato do mesmo título publicado por vez primeira na revista El Extramundi y Los Papeles de Iria Flavia (n.º XXXVIII, verán 2004), e reescrito integramente para O único que queda é o amor (2007).

Ou mesmo As tundas do corredor (Ilustracións de Fran Jaraba, Edelvives, colección Ala delta, 1993) transformado en Fantasmas no corredor (Ilustracións de Óscar Villán, Edicións Xerais, colección Merlín, 2005), que ademais dun cambio de editorial, de recomendación de idade -dos 5 anos de partida pásase aos 9- e de ilustracións, presenta unha reescrita completa con novo título e ampliación do texto.

Idéntico traballo comparativo termaría dos dez relatos que compoñen O único que queda é o amor (Edicións Xerais, 2007)10, escritos nun amplo marco temporal, e cuxas versións primixenias, reescritas para este volume, contaron cunha primeira formulación e difusión en diferentes revistas ou libros colectivos.

Como se pode constatar, os exemplos multiplícanse nesta arañeira de reescrita constante, o cal, ademais doutros moitos aspectos dignos de análise, revela o interese desde o punto de vista da ecdótica e da crítica textual que acubilla a obra de Agustín Fernández Paz na súa ampla variedade de lecturas e formulacións diverxentes, ao noso ver, interesantes para que o lectorado portugués as teña en conta ao se enfrontar ás traducións dos seus textos.