Libro electrónico

Boletín de la Real Academia de la Historia Tomo 5, Año 1884

–––––––– 131 ––––––––

Informe

Dos libros (inéditos) de Gil de Zamora

Fidel Fita

I. Liber de preconiis Hispanie.

II. Liber de preconiis civitatis Numantine.

Del primero dió noticia Nicolás Antonio, valiéndose del manuscrito que poseía Vázquez Siruela y que en concepto de Pérez Bayer⁷⁹ es el de la Biblioteca del Escorial, sigliado ij Q 17. He manejado este último. Trazado durante el curso del siglo XV por amanuense imperito, que escribía, por ejemplo, Vivacius en vez de Viriatus⁸⁰, el códice Escurialense perteneció á D. Gonzalo de Granda, vecino de Vegas (del Condado?), sobrino del obispo de León (1523-1534) D. Pedro Manuel, el cual fué trasladado á Zamora (1534-1546), y filialmente á la Sede arzobispal de Compostela, con cuya dignidad falleció en Valladolid el día 6 de Setiembre de 1549. Una postilla marginal, de muy hermosa letra, quizá de este Prelado, campea en el folio 72, recto: Quid si haec vidisses tempora! 1543. De León, donde ciertamente estuvo á mediados del siglo XVI⁸¹, el códice pudo pasar á Oviedo según opina

–––––––– 132 ––––––––

el Dr. Ewald⁸², y ser el mismo del que hizo relación á Felipe II Ambrosio de Morales; y así queda bien explicado el trámite por donde vino á enriquecer la regia Biblioteca de San Lorenzo.

Basta leer su prólogo para entrar en la firme convicción de que no ha de confundirse con el que vió Nicolás Antonio en poder de Vázquez Siruela. No atendió Pérez Bayer al cúmulo de variantes, que resultan de su cotejo:

«Serenissimo domino eno Infanti Sancio Illustrissimi Aldefonsi⁸³ Regis Legionis et Castelle, Toleti et Vandalie, maiori filio et heredi, et Hispanie [cod. Vizcanie] potentissimo⁸⁴ adeptori, Humilimus⁸⁵ scriptor suus frater Johannes egidii⁸⁶ fratrum minorum apud Çamoram doctor indignus⁸⁷, diu et feliciter vivere, prospere procedere et regnare.

Quemadmodum Sanguis animalium et, quod est mirabilius, sanguis uve ac mori, iusta Macabeorum istoriam, hostensus helefantibus ipsos acuit ad prelium, sic exempla ilustrium principum animos nobilium excitant et animant ad virtutum cumulum et profectum. Nimirum magis movent exempla quam verba, facta quam dicta, experimenta quam hostentamenta; exemplum Alexandri pugnantis quam verba Aristotelis disputantis, exempla Octaviani et Trajani quam verbum Tulii et Justiniani; verba siquidem ungunt sed exempla pungunt; verba pelunt sed exempla conpellunt. Idcirco mi serenissime Infans Sancci, ut animositatis vestre strenuitas ad actus semper magis arduos et magis strenuos vivacius animetur, breve libellum de preconiis Hispanie vobis scribere⁸⁸ cogitavi. Ut antem que⁸⁹ quesieritis, facilius invenire possitis, singulis subsequentibus per ordinem capitulis, digestis Titulis⁹⁰, adnotavi; quibus, quasi quibusdam clavibus, intellectus ad sequencia referetur⁹¹, et omni confusione remota animus vester tamquam stellis interlucentibus illustretur.

Primus autem tractatus erit de Hispanici nominis impossicione⁹², et

–––––––– 133 ––––––––

impossicionum varietate, et populacionum diversitate. Secundus erit de Hispanie fertilitate seu fecunditate. Tercius de eius franquezia seu liberalitate, quam Reges debent⁹³ inducere ad benefaciendum maxime suis. Quartus de eius fortitudine quoad situm et quoad animum, et deffinicione fortitudinis eiusque speciebus. Quintus erit de aliquorum virorum Hispanorum⁹⁴, potentifica strenuitate et animositate. Sextus de virorum ecclesiasticorum exemplifica bonitate, quam Reges debent inducere⁹⁵ ad cultum et circumspeccionem⁹⁶ per timorem divino potestatis⁹⁷ et cognicionem divine veritatis et amorem divino bonitatis. Septimus de philosophorum et doctorum eiusdem sapientissima⁹⁸ perspicacitate quam Reges inducere debent⁹⁹ ad circumspectionem sui et populi per virtutem temperancie et Continencie, Justicie et Clemencie, Providencie et Cautele. Octavus erit de Civitatum eiusdem Nominibus immutatis. Nonus vero erit de apologia principum et magnorum et eorum tirapnica cervicacitate, incipiendo a creacione mundi usque nunc, descendendo per ymperatores et Reges¹⁰⁰ usque ad tempora nostra. Decimus erit de Juribus magnorum et de obligacionibus vassallorum, in quibus videlicet vasalli dominis et domini vassallis¹⁰¹ teneantur. Undecimus est¹⁰²de regulis bellorum generalibus. Duodecimus est¹⁰³ de cautelis habendis in Rebus bellicis.

Hec autem scribuntur propter mores et non propter historias; quia de historiis satis dictum fuit in aliis libris nostris¹⁰⁴. Explicit prologus.»

El códice Escurialense es de papel grueso, en folio menor, con tipos claros de holgada péñola y verdadera profusión de iniciales mayúsculas, iluminadas en rojo ardiente. Hasta cierto punto compensa la pérdida lamentable del manuscrito original¹⁰⁵, que

–––––––– 134 ––––––––

acertó Hübner en no buscar en Zamora¹⁰⁶. Desde el folio 54 hasta el 87, corre un tanto modificada y dislocada adrede por el autor la mayor parte de otro libro que intituló de preconiis civitatis Numantine, y afortunadamente poseemos. Este libro, dividido en siete tratados, fué compuesto para solaz ó recreo, y no como el de preconiis Hispaniae para instrucción moral del príncipe D. Sancho, que á la sazón frisaba en los veinte y cuatro abriles, pues nació en 1258. Uno y otro libro acusan perentoriamente por fecha de su redacción el alto 1282; pero me inclino á creer que el presente, ó sea el de preconiis civitatis Numantine, al que el autor llama primum libellum, procedió al otro de algunos meses, que acogido por el príncipe con agrado, Gil de Zamora utilizó inmediatamente sus materiales para obra de mayor fuste.

Hélo aquí:

Biblioteca de la Real Academia de la Historia, estante 23, grada 7. Códice A, 189, fol. 99-136.

In libro nostro cuius titulus est Armarium scripturarum, et in libris de hystoria naturali, et canonica, et civili, iuxta imbecillitatem-ingenii mei, satis disserui de naturalibus canonicis et civilibus, que per antiquitates librorum devenire in mei noticiam

–––––––– 135 ––––––––

potuerunt. Nunc autem de civitate nostra Zamorensi, non ad studium sed ad solacium, libellum primum vobis¹⁰⁷, ut scivi et potui, compilavi; ut discatis quantis eam Deus gloriosus et sublimis preconiis extulit; a quantis periculis eripuerit; quam fidelis suis principibus extiterit; et qualiter ipsam pene destructam respexerit Deus altissimus et eternus, in cuius manu omnium potestates, et omnium iura regnorum. Ingratus quippe apud Deum et homines merito iudicarer, nisi preconiis veritatis atollerem viros gloriosos et parentes nostros in generationibus suis, et ipsamque nos genuit civitatem.

De qua, per certos titulos disserentes, primo agemus de aliquarum civitatum et opidorum hyspanie nominibus inmutatis, et de aliquoram auctoribus seu conditoribus civitatum, et eciam opidorum.

Secundo tractabimus de adversitatibus et prosperitatibus, quas habuit civitas Zamorensis, tenpore romanorum, quando Numancia vocabatur, et quomodo nomen eius fuit postmodum immutatum.

Tercio, de hiis que sustinuit et egit tempore Aldefonssi magni, filii regis Ordonii, et regis Ranimiri.

IIII.º de divisione regnorum et preliis regis Sancii et regis Aldefonssi et morte regis Sancii in obsidione Zamore.

V.º De electione regis Aldefonssi in regem Hyspanie, et victoriis eius.

VI.º De conditoribus civitatis Zamorensis; et de angariis principum; et in quibus casibus vassalli dominis obligantur, et e contrario.

VII.º De infidelitatibus potentum precipue; et a quibus proditiones et seditiones et direptiones ab inicio originem habuerunt.

[I. De aliquarum civitatum et opidorum hyspanie nominibus inmutatis, et de aliquorum auctoribus seu conditoribus civitatum, et eciam opidorum.]

[1] Zamorensis civitas Numancia quondam extitit appellata;

–––––––– 136 ––––––––

sicut beatus Ysidorus in suis cronicis¹⁰⁸ atestatur. Hoc idem in cronicis Luce Thudensis episcopi reperitur¹⁰⁹; et per antiquam hystoriam illustrissimi regis Banbe confirmatur similiter illud idem in capitulo de nominibus civitatum Hyspanie immutatis¹¹⁰, et in capitulo de ordinacione dyocesum Hispanie; [que, prout] ab illustrisimo rege Banba conscribuntur, sunt superius¹¹¹ prelibata. Unde, in eisdem cronicis¹¹², adnotatur quod Hyspalis aliquando Julia Romula fuit dicta; eo quod ipsam Julius Cesar fecit hedificari, principantibus in Hyspania Petreio et Afranio. Prius ea, Hyspalis ab Hyspan rege Hyspanie fuit dicta; sicut beatus Ysidorus et Luchas Tudensis episcopus in suis cronicis¹¹³asseverant. Idem quoque Ysidorus in XVº libro Ethymologiarum¹¹⁴, de auctoribus urbium conditarum dicit sic: Hyspalim Cesar Julius condidit; et hanc ex suo et romane urbis vocabulo Juliam Romulam appellavit. Hyspalis eciam secundum ipsum a situ nomen accepit; eo quod in solo palustri, fixis in profundo palis, locata sit ne forte rueret propter lubricum et instabile fundamentum.

[2] Legio fuit Flos primitus appellata. Mercurius namque, qui et Trimegistus, descendens in Hyspaniam, hanc condidit civitatem. Sed notandum quod primus Mercurius fuit Hermes; secundus, qui invenit siringas et Florem condidit, fuit Trimegistus philosophus; tercius Mercurius fuit minor et in studiis multis clarus¹¹⁵. Postmodum Flos fuit Legio appellata. Traianus enim imperator, nacione hyspanus, contra occidentem per romanum imperium destinavit quatuordecim militum legiones ut civitates in arduis locis positas destruerent, et in plano eas conderent ne contra romanum imperium rebellarent. Ex quibus due venerunt

–––––––– 137 ––––––––

in Hyspaniam, et civitates Sublanciam et Florem destruentes, non longe ab ipsa Flore urbem condiderunt, quam Legio vocaverunt. Inceptum est hoc a Nerva, et a Traiano perfectum¹¹⁶. Et notandum quod legio continet sex milia sexcentos LXVI milites. Traianus nichilominus fecit in Hyspania pontem qui dicitur Alcantara super flumen Tagum¹¹⁷, et quedam alia ob insigne nominis sui. Legio vero civitas postmodum a Leovivegillo, rege gothorum, Leo extitit appellata. Romanos quidem milites apud Legionem bello extinxit, et ipsam eorum urbem cepit, quam ex suo nomine Leonem nominavit¹¹⁸; et hoc est apud nos modernos altimum et proprium nomen eius. Que autem patria, vel civitas, tam nobilem virum genuit, sicut fuit beatissimus Marcellus centurio propter Christum proprio sanguine rubricatus et martirio consecratus? Sunt autem hec nomina filiorum: Claudius, Lupercus, Victoricus, Facundus, Primitivus, Emeterius, Celedonius, Servandus, Germanus, Faustus, Januarius et Marcialis¹¹⁹. Hec civitas fuit caput regum suevorum, qui in Gallicia regnaverunt¹²⁰.

[3] Taurum fuit campus gothicus nominatus¹²¹. Nunc autem campi gothyci nominantur, qui ab Estola, Carrione, Pisorica et Dorio includuntur. Badayoz, Pacca fuit antiquitus nominata. Castrum Taraph, Moriana; Astorica, Rama; Benaventum, Malgrat; Sanctus Jacobus, Campus stelle; Tuda, Calcidonia fuit dicta¹²².

Emeritam civitatem secundum Ysidorum, XVº ethimologiarum libro, primo capitulo, Cesar Augustus edificavit, postquam Lusiniam et quasdam occeani insulas cepit; dans ei nomen ab eo quod ibi milites veteranos constituisset; nam emeriti dicuntur veterani et ab exercicio milicie absoluti. Emeritensis autem archiepiscopatus ad Compostellanam ecclesiam est translatus.

–––––––– 138 ––––––––

[5] Ovetum civitas in Asturiis ab Ove fluvio et veto, vetas, secundum antiquos hystoriographos nomen sumpsit; eo quod ibi flagicia vetabantur; etenim in monte illo, ubi constructa est civitas Ovetensis, principes et potentes justiciam exercebant. Iterum, quia mons ille situatus erat inter duo flumina, que Ove ac Deva communiter vocabantur, ovetum est ipsa civitas appelala¹²³.

[6] Montanges Calabria fuit dicta; fortis Xarez succis¹²⁴: hoc est forsitan Xerez Badayox.

[7] Castela vetus quondam Bardulia fuit dicta.

[8] Tholetum Serrezola fuit antiquitus nominata¹²⁵; urbs populosa pre aliis urbibus Hyspanie, urbs nichilominus copiosa. Temporibus vero consulum romanorum, Affrica et Hyspania a Cipione destructis, Tholemon et Brutus duo consules condidere Tholetum, C. et XVIII annis ante quam Julius Cesar regnare cepisset, tempore Ptholomei evergetis regis Egipti; et a Tholemon due sillabe sumpte et a Bruto ultima sillaba sumpta, per earumdem sillabarum copulam fit Tholetum¹²⁶. Alii vero dicunt quod per Brutum et Tholemonem, consules, maior pars Hyspanie a romanis plus arte quam viribus est optenta, Ionata duce ac pontifice hebreorum. In hanc civitatem tholetanam goti curiam mutaverunt: que apud Hyspalim esse consueverat. Hyspalis equidem a vandalis et silinguis urbe regia dicebatur. Goti vero mutaverunt gloriam in Tholetum. Hec civitas regia per iudeos fuit amissa¹²⁷ tempore Roderici regis. Nam dum christiani in die ramis palmarum ad eclesiam sancte Leocadie extra urbem regiam ob reverenciam tante sollempnitatis ad audiendum verbum Domini convenissent, iudei qui prodicionis signum dederant sartuconis, christianis claudentes portas, sarracenis aperuerunt, et ideo fidelis tholetanus populus inermis inventus extra urbem, gladio est deletus¹²⁸. In hac urbe Lxx.ª milia judeorum tributa solvencium, absque parvulis et mulieribus et pauperibus, nostri

–––––––– 139 ––––––––

temporibus¹²⁹ sunt inventa; christianorum et sarracenorum est innumera multitudo. Pelagius vero episcopus ovetensis dicit¹³⁰ «quod ab exordio mundi usque ad edificacionem urbis tholetane fluxerunt auni III.^or milia septingenti LXXIII^es. Darius quippe, qui et not[h]us, cum regnasset Rome annis XIX, in primo anno regni sui misit in Hyspaniam duos proconsules, Tholemonem videlicet atque Brutum, ut ibidem hedifficarent potentissimam civitatem. Qui venientes iuxta Tagum fluvium, in quodam promontorio civitatem hedifficare ceperunt, et in septem annis consumaverunt. Quo pacto, Dario not[h]o significaverunt quo nomine civitas vocaretur. Qui rescripsit eis quod preffati consules V^e summerent literas de nomine Tholemonis, de nomine vero Brutis tres ultimas. Quibus iunctis, Tholetum civitas vocaretur. Quod et factum est.» Quilibet eligat quibus credat.

[9] Saguncium, vel saguntum, civitatem greci, profecti ex insula Iacinto, in Hyspania condiderunt, secundum Isidorum XV.º libro ethimologiarum. Hanc affri bellis impetitam postmodum deleverunt, ut dicit Isidorus in eodem. Saguntum vero ipsa est Medina çelim, id est civitas secura, iuxta Saguntum¹³¹. De hac civitate loquitur Beatus Agustinus III.º libro de Civitate Dei XVI, capitulo, ita dicens: Saguntini cum essent romanorum fideles amici, Anibali obsidenti fortiter restiterunt, si forte romani eisdem interim subvenirent. Sed Anibal cos tamdiu opugnationibus lacessi[vit], ut cogerentur cibos vetitos atemptare; unde Saguntini ne captivi in manus hostium pervenirent; ingentem rogum publice construxerunt. In quem ardentem, ferro etiam trucidalos, omnes sese suosque miserunt. Et in XV.º capitulo eiusdem libri dicit Agustinus quod Hanibale ab Hispania surgente, Pireneos montes superavit et Alpes dirupit, ytalos et romanos oppressit. Et tantam stragem exercuit in romanis, quod tres modios anulorum aureorum misit Cartaginem in signum maxime victorie,

–––––––– 140 ––––––––

secundum Beatissimum Augustinum; innuens quod, si tatam stragem exercuerat in nobilibus qui tunc anulos tantummdo defferebant, quantam exercuisset in popularibus et in aliis qui nobilitate anulorum seu privilegio non gaudebant?

Secobiam civitatem Hyspan, qui fuit primus rex in Hyspania, post Herculem hedificavit ut in cronicis continetur. Et quia iuxta jugum Dorii in loco sub isto promontorio, quod cobia dicitur, extitit situata, idcirco Secobia est vocata, quia secus Cobiam situata; ubi aqueductum construxit, qui miro opero aquarum rectionibus famulatur. Hispan vero, quem Hercules genti prefecerat hyspanorum, Hyspaniam reparavit, et opera fortissima prudenter extruxit, quorum aliqua adhuc extant; turres scilicet in pharo Gallecio secundum aliquos, et in Gadibus, quas hodierna tempora admirantur¹³². Sed in cronicis Luce thudensis episcopi dicitur¹³³ quod Julius Cesar turrem in pharo Gallecie hedificavit, Ibidem eciam dicit quod Hyspan Hyspalim urbem famosissimam hedificavit, quam ex suo nomine Hyspalim nominavit, et in ea regni solium confirmavit; et ab ipso secundum ipsum Hyspania nomen traxit. Alibi vero logitur quod Hercules loca predictia hedificavit, et eciam Julius Cesar. Set ad dissolvendum contrarietates huiusmodi est notandum quod potuit esse quod Hercules prius hedificavit Hyspalim et alia castra multa; Hyspan vero, qui fuit primus rex post Herculem, inchoata consummavit; Julius vero Cesar ipsa postmodum destructa resarcivit et reparavit. [11] Burgis hedificavit comes Didacus dictus Porcella; quam, quia ex burgellis plurimis adunarat, Burgis statuit nominari, Era nonagesima XXII.ª; et iter sancti Jacobi, quod propter insultus Arabum, per Alavam et Asturiarum devia frequentabant, a Nagaro per Biruescam et Amayam immutavit, et ordinavit per confinia Carrionis, donec ad Legionem et Astoricam veniatur¹³⁴. Hoc autem contigit tempore regis Sancii, dicti Maioris, qui sororem infantis Garsie Maiorem duxerat uxorem. Septempublicam¹³⁵

–––––––– 141 ––––––––

quidam dicunt¹³⁶ Mundam fuisse antiquitus appellatam; sed hoc infra discucietur; que postmodum a septem publicis mulieribus, que eam primitus habitarunt, Septem publica fuit dicta.

[12] Sidonia ipsa et Sodoma fuit dicta¹³⁷, que modo Xerez forsitan appellatur. Granata fuit Alberri vocata; Belsa, Asthigi; Cabra, Gabro; Calatrava, Oreto; Giennium, Mentesa; Guadiex, Oca; Almaria, Urgi; Berga, Glici; Gadalfaiara, Complutum; Alcala Complutum aliquando vocabatur; Talavera, Elbora fuit dicta. Est nihilominus civitas in Portugalia que Elbora nuncupatur. Madrid, vel Madride, Ursaria fuit dicta¹³⁸. Isti Madritani, ut fertur, cum ursis suis fugere tentarunt in prelio Ubetensi¹³⁹. Sanctus Facundus fuit antiquitus sanctos dominos apellatus¹⁴⁰.

[13] Portugaliam a portu et Gaya quidam denominatam esse dixerunt; sed Portugaliam portum Gallie verius approbamus. Similiter quildam ethimologizantes dicunt Galleciam a Gaya et Seia flumine denominari; sed verius Gallecia, quasi parva Gallia fuit dicta. Hoc autem inferius melius subscribetur. Ulixbona civitas est in Spania, ab Ulixe condita, et vocata, secundum Isidorum, XV.º libro Ethimologiarum. Quo loco, sicut ystoriographi dicunt, coelum et terra et mare distringitur a terris. Hoc autem contigit tempore Gedeonis, cum Ulixes in Hyspaniam navigio venerit. Urbs est enim regia; et ibidem corpus beati Vicentii martiris requiescit. Munda civitas immensa cede hominum cruentata, oppugnante Cesare, VIX est capta. Que fuerit Munda civitas ignoratur. Ab aliquibus tamen dicitur¹⁴¹ esse Conimbria, que a Mondego flumine dicta Munda, postea a Cesare Conimbria fuit dicta; eo quod incole, acti pugna, civitatem Cesari connierunt; unde a connivencia Conimbria nomen habet. Et Mondegus dicitur, quasi Mundam agens. Alii, relacionibus inherentes, dicunt

–––––––– 142 ––––––––

Mundam eum fluvium quem nunc dicimus Duracionem; et Septempublicam ese Mundam, que postmodum a septem publicis mulieribus que eam primitus habitaverunt, Septempublica fuit dicta. Lector eligat quibus credat. Agitania quondam Lucenia vocabatur¹⁴², unde et agitaniensis gardiensis episcopus nunc vocatur.

[14] Aragonia provincia est in Hyspania, vinearum et frugum fecunda, fontibus et fluviis irrigua, ab arrogotis quondam occupata, a quibus regio huc usque hodie nominatur. Nam gothorum, gens aliquando in illa provincia habitabat; unde et Aragonia, quasi Aragothonia est vocata; ut dicit Hysidorus, quam perfinit Hiberus fluvius, cuius metropoli [Tarragona] appelatur. Tarragonam in Hyspania Scipiones construxerunt; imo caput est tarragonensis provincie, secundum Hysidorum, XV.º libro Ethimologiarum. Cesaraugusta, tarragonensis Hyspanio oppidum a Cesare Augusto est situm et nominatum, loci amenitate et e deliciis prestancius civitatibus Hyspanie cunctis atque illustrius, florens sanctorum martirum sepulturis, secundum Ysidorum in eodem. Xativa, Setabis fuit dicta.

[15] Cartago autem duplex est: quedam in cismarina, que vocatur spartaria, et est in Hyspania; alia vero vocatur magna, et est in Affrica, que per Cipionem extitit devastata. De Cartagine vero spartaria que est in Hyspania, dicit Hysidorus in XV.º libro Ethimologiarum quod afri sub Hannibale maritima Hyspanie occupantes Cartaginem spartariam construxerunt. Que mox a romanis capta et colonia facta, nomen eciam provincie dedit. Post autem a gotis subversa atque in desolatione redacta est. In cronicis vero goticis legimus quod Cartago cismarina, que spartaria nuncupatur, tempore Amase est condita regis Iude. Quam Gundericus rex diruit et dextruxit. Hanc etiam Scipio Affricanus, deleta maiori Cartagine, vastacione simili disi avit. Hec autem Cartago fuit antiquitus civitas regia principalis, et eciam caput regni, set postquam a vandalis fuit eversa, gotorum tempore dignitas ad tholetanam eclesiam est translata. Et adhuc hodie cartaginensis dicitur provincia tholetana. Mortuoque Gunderico,

–––––––– 143 ––––––––

remanserunt in Hyspania, tria regna. In cartaginensi et Lusitania, alanorum; qui ad mansiones suas post recessum regis Valye redierunt. Secundum regnum fuit in Gallecia suevorum. Tercium in Bethica silingorum, que regio a Silinguis vandalis adhuc hodie Vandalia nuncupatur. Quam Andaluciam corrupto vocabulo vulgariter appellamus, in qua est fluvius qui Silingis appellatur, et ab arabibus Gaudalexim arabice nominatur; et andaluzes incolas appellamus. De Cartagine vero magna et aliis civitatibus tocius mundi et provinciis sufficienter dictum fuit in libro nostro de hystoria naturali, et in libro nostro cuius titulus est Arinarium scripturarum. In hoc enim libello non intendimus nisi de aliquibus civitatibus et opidis Hyspanie usque Narbonam tantummodo pertractare; eo quod narbonensis provincia ad doimnium Hyspanie, sicut ex antiquis habetur cronicis, dignoscitur pertinere.

[16] Notandum autem quod Gerion princeps Hyspanie tria regna dicitur¹⁴³ habuisse: videlicet Lusitaniam, Bethicam et Galleciam. Contra hunc Gerionem pugnavit Hercules, et ipsum privavit vita, patrimonio et armentis; sicut tangit Virgilius in VI.º libro Eneydos, et Ovidius in libro Heroydum. Postquam vero Hercules optinuit partem illam Hyspanie, que tunc Hesperia vocabatur, populis qui secum a Galacia venerant captam tradidit habitandam; unde et a galatis Gallecia, vera provincia Hyspanie secundum aliquos apelatur: Alii vero, sicut Uguicio, dicunt eam a gala, quod est lac, sortiri nomen, eo quod generat homines lacteos, id est, albos. Alii vero dicunt quod Gallicia nomen est diminutivum a Gallia, unde Gallicia dicitur quasi parva Gallia. Similiter gallicius quasi parvus gallicus. Et hec duo nomina, scilicet, Gallicia et gallicius, per I, non per E, scripta reperiuntur in voluminibus perantiquis, et ita scribit Huguicio, unde Marcialis Valerius in libro X.º Epigrammatum dicit:

Accipe gallicis quidquid fodit asturianus.

Capta vero parte illa Hyspanie que nunc Gallicia nuncupatur, processit Hercules in eam partem que modo Lusitania nominatur

–––––––– 144 ––––––––

prope fluvium Anan, et propter victoriam habitam, instituit ibi ludos; unde a lusu et Ana fluvio, provinciam illam Lusitania appellavit, ut alibi fuit dictum, sed reppetitur ut ordinabilius memorie commendetur. Inde procedens Hercules ad Bethicam provinciam, in planicie illa que Bethis fluvio irrigatur, civitatem Hyspali populavit. Nomen adaptans eo quod prima habitacula palis supossitis tegimen susceperunt; et quia spalos, qui secum de prope S[c]ithiam venerant, acolas ibidem collocavit. Hec autem in parte sunt superius exarata et etiam concordata. Procedens ulterius Hercules carthaginensem provinciam occupavit; et Cacum, qui in Carpentania et Celtiberia, que nunc dicitur Catalonia, morabatur, prelio lascessivit, et in fugam abire compulit seu cöegit, ut alibi fuit dictum. Cacus autem fuisse dicitur filius Vulcani, et in monte Carpentanie, qui nunc mons Caci dicitur, fuit eius habitacio principalis; ubi, ut fertur, homines comedebat. Verum Hercules in radice montis Caci ex his qui secum de Thiro et Ausonia venerant, civitatem propter victoriam habitam populavit. Et quia ex Thiriis et Ausoniis populaverat civitatem, eidem nomen indidit Thirasonam. Post hec, ad municiones Celtiberie properans Hercules prelibatus, coactos in deditionem recepit. Et quia bellis urgebat eos, eisdem hedificavit Urgellium civitatem; Ausoniis vero annuens, opidum ex territorrio subiugavit; et quia Ausoniis tradidit locum ipsum, Ausoniam nominavit. Cuius civitas Vicus hodie nominatur. Ibique ex novem navibus suis pedissecis, ceteris ad Galleciam aplicitis, ad litus Celtiberie aplicuit nona barca; ubi civitatem hedificavit, quam ex nona barca Barchinonam appellavit; tractusque Grecorum deliciis, ad stacionem navium in freto Britanico, remeavit. Dimisoque eis Hyspan quodam nobili, qui secum ab adolescencia fuerat conversatus, ab eius nomino Hesperiam Hyspaniam nominavit. Ipse autem ascensus navibus in Ytaliam profectus, vastatisque partibus Ytalie et subiectis, in Greciam transfretavit¹⁴⁴. Remansitque Hyspania grecorum servituti subiecta usque ad tempora romanorum, qui regnaverunt in Hyspania usque ad regem gothorum Suyntilla filium Recharedi, qui regnare cepit in era

–––––––– 145 ––––––––

sexcentessima LXIII.ª Hic omnino eos vel suo dominio subiugavit vel de Hyspania efugavit.

[17] Post dominium enim celtiberorum, a Tubal Iaphet filio vocatorum¹⁴⁵, supervenit in Hyspania dominium Herculis et grecorum. Post dominium grecorum fuit romanorum dominium et afrorum. Postea supervenit dominium vandalorum, alanorum, suevorum, et eciam sylingorum. Deindo supervenit dominium gothorum et duravit usque ad regem Rodericum qui fuit ultimus rex gothorum; sub quo tota Hyspania fuit ab arabibus ocupata, et eciam dissipata, in era septingentessima LII.ª, exceptis aliquibus partibus in montanis Asturiarum, Vizcaye, Ruconie et Aragonie, Sicut tetigi sufficienter in libro de Etatibus et in aliis libris nostris hystorialibus. Paulatim vero, et post multa tempora, rercuperata fuit, Altissimo annuente, por repm Pelagium et per regem Allefonsum dictum Catholicum, in cuius transitu voces psalleucium in aëre feruntur audite: Ecce tollitur iustus et nemo considerat. Ablatus est a facie iniquitatis, et erit in pace memoria cius. Recuperata fuit nihilominus, por regem Allefonsum dictum Castum, filium Froilani qui de Carulo Magno cum Bernardo, filio Semene sororis sue et Sancii comitis, in Pireneys montibus triumphavit, ubi Rotulandus et Oliverius cum aliis nobilibus Francie perierunt. Liberata fuit nihilominus por regem Renimirum filium Vermudi regis et dyaconi, qui LXX.ª naves normannorum venientes contra eum in pharo Gallecie concremavit, eorum multitudine interfecta. Iste, por aparicionem Beati Iacobi confortatus, una die septuaginta sarracenorum milia interfecit, in quo bello aparuit Beatus Iacobus vexillum manu baiulans coram eis. Recuperata fuit Hyspania per regem Ordonium filium Renimiri; qui arabes, qui gallicos sibi depresserant, subiugavit, interfectis plusquam decem milibus arabum de genere militari. Recuperata fuit nichilominus per regem Allefonsum, filium regis Ordonii, qui pugnavit cun Carulo dicto Marcello¹⁴⁶, et tam de ipso quam de romanis qui cum ipso venerant, in Pireneis montibus triumphavit. Bernardus fuit similiter in hoc bello qui

–––––––– 146 ––––––––

Carpium tunc construxit. Aducendum est autem quod primum bellum francorum cum hyspanis fuit tempore regis Recharedi, qui prostravit francorum fero sexaginta milia armatorum, misso Claudio emeritensium duce. Parte vero residua gallicorum a fugam conversa, Claudius, dux emeritensium supradictus, ipsos usque in fines regni sui fuit acriter persecutus. Secundum bellum famosum francorum et hyspanorum fuit sub glorioso papa Leone cum Carulo dicto Magno, de quo Allefonsus rex dictus Castus viriliter triumphavit. Tercium bellum famosum francorum et hyspanorum fuit sub papa Johanne cun Carulo dicto Marcello, de quo rex Allefonsus filius regis Ordonii circa Pireneos montes similiter triumphavit. Recuperata fuit nihilominus Hyspania per multos reges nobiles sibi invicem succedentes usque ad regem Allefonsum in regem Romanorum electum et illustrem Sancium filium eius, qui iam eidem incipit coregnare, sub anno Domini M.º CCº LXXVIII.º Et de regibus omnibus prelibatis, et de civitatibus ab eis captis et eciam populatis, et de mirificis victoriis usque in hodiernum diem divinitus sibi datis in libro nostro de mundi Etatibus satis suflicienter iuxta imbecillitatem nostri ingenii fuit dictum. Nunc autem stilum ad alias Hyspanie civitates, iuxta principale propositum convertamus.

[18] Carpentania quatuor in se habet opida, scilicet, Aucam, Calagurram, Tarazonam, Auripam, que post Cesaraugusta, ab Augusto Cesare fuit dicta. Que tamen, sicut referunt Plinius et Sisebutus, ad Cartaginensem provinciam pertinebat¹⁴⁷. Cantabria est Hyspanie provincia, vocabulo urbis et Hyberi fluminis sic vocata. Ad latrocinandum et ad bellandum et ad paciendum verbera huius gentis animus pronus fuit, secundum Hysidorum libro IX.º Ethimologiarum. Nunc autem civitas est destructa, et de ipsius excidio Lueronium, ut dicitur, est fundatum. Anagarum¹⁴⁸ quondam Tricium vocabatur¹⁴⁹.

[19] Hec de aliquibus Hyspanie civitatibus, saltem quantum ad dominium, ex parte dictum est. Hyspanie nanique regnum

–––––––– 147 ––––––––

magnitudine diffusum, eciam tempore Vitize regis, et eciam Roderici, a Tangy Affrice civitate usque ad Rodanum sue sceptra propaginis dilatavit. Habebat autem sub se X. civitates provincia Tingitana, que dominio Hyspanie subiacebant. Fuitque Hyspanie dominitim sive regnun ante tempora regis Vitize et Roderici regis, filii Theudofredi, excelsum nobilitate. Largum habundancia, devotum religione, pacificum unione, clarum conciliorum eloquencia, episcoporum frequencia, religiosorum reverencia, sanctorum pontificum Leandri, Hysidori, Helladii, Engenii, Ildefonsi, Juliani, Fulgencii, Martini Dumiensis, Ydalii Barchinonensis, Taionis Cesaraugustani clara docLrina, et Cordube proffunda phylosofia. Sed quoniam humani generis inimicus humano generi non desinit invidere, Victhize et Roderici temporibus seminavit in potestate superbiam, in religione accidiam, in pace discordiam, in habundancia luxuriam, in sollercia ignaviam, adeo ut sicut populus sic eciam et sacerdos, sic et principes verterentur. Et ideo regnum est usque hodie imminutum. Et regnum christianorum infra maris angustias adeo angustatur, quod regnat in Hyspania Macomecus, regum Hyspanie malicia faciente. Quorum aliqui gule ac Iuxurie, aliqui ambicioni et avaricie, aliqui prodigalitati et lascivie, aliqui infidelitati et supersticioni heretice, aliqui ocio et inhercie se dederunt, qui malorum omnium est sentina.

[20] Pampilonia quondam fuit Martua, vel pocius Cartua, nuncupata. Postquam enim rex Banba tam astures quam vascones, in finibus Cantabrie frequencius rebellantes, suo inperio subiugavit, civitatem que vocabatur Cartua ampliavit, et eam Pampilonam quasi Banbe lunam vocavit, provinciamque narvonensem Gallie, que Hyspania citerior dicebatur, acriter rebellantem, suo imperio subiugavit, multis francorum agminibus interenptis. Et Paulum perfidum Gallie tirampnum, rebellantem apud Neumasium et Narbonan, in manu fortissima captivavit. Precepit deinde inclitus dux rex Banba Neumasium et Narbonam, Rutenum et Albam que ad Narbonensem pertinebant proviticiam, restaurari; Narbonam vero et Arelatum el Pictavim coloni propii condiderunt. Hec est Narbona quam Abeldemelich princeps Hyssem regis Cordube et Tholeti cum Gerunda civitate

–––––––– 148 ––––––––

et locis ceteris interpositis subiugavit. Et tot spolia secum duxit, ut in V.ª parte Hysem suo principi morabitinorum XLV. M.ª pervenerunt; ex quibus mezquitam Cordube quam pater suus inciperat, consumavit. Narbonenses autem et ceteri christiani tanto exterminio ferebantur, quod pactis concordie interiectis, inter se taliter condixerunt, ut narbonenses usque Cordubam humeris et vehiculis terram ferrent, ex qua in suo presidio mezquitam hedificavit. Burdegalis est secundum Hysidorum appellata, eo quod Burgos gallos primos colonos habuit.

[II. De adversitatibus et prosperatibus, quas habuit civitas Zamorensis tempore Romanorum, quando Numancia vocabatur; et quomodo nomen eius fuit postmodum immutatum.]

[1] Civitatum et opidorum principalium Hyspanie nominibus assignatis, ad tractandum de civitate Zamorensi, de qua fuit intencio principalis, calamum convertamus.

[2] Zamora quondam fuit vocata Nummancia, ut superius est probatum. Hanc Numa Pompilio, secundum aliquos, populavit, qui post Romulum rex extitit romanorum. De hac civitate Nummancia loquens egregius hystoriographus Orosius, dicit quod est in Pireneis montibus non procul a flumine Dorio situata. Muri civitatis ipsius tria milia passuum eo tempore de quo loquitur Orosius in ambitu habuerunt; quamvis aliqui, ut idem asserit, eam parvam situ, et sine muro fuisse, in suis hystoriis asseverent. Sed ipsi parvam turrim et munitam optinentes, cura alendorum conservandorumque pectorum, eciam exercendi ruris comodo propter bella inminencia, civitatis partem reliquam dimiserunt. Alioquin sicut dicit Orosius, tantam paucitatein hominum, tam amplum urbis spacium, non munire sed prodere viderent.

[3] Anno igitur ab urbe condita sexcentesimo XX.º, cum romani de infidelitate forent quam plurimum diffamati, eo quod pacis federa cum numantinis posita violarant, contigit, secundum Orosium, quod Cipio affricanus, consul creatus cum consensu omnium tribunorum, missus filit cum exercitu ad Numanciam expugnandam. Ipsa vero civitas, animo semper constans, per annos XIIII^eim cum solis quatuor milibus suorum sexaginta milla

–––––––– 149 ––––––––

romanorum non solum sustinuit, set et vicit, pudendisque funeribus diluit et affecit. Igitur Cipio affricanus Hyspaniam ingresus, non se illico ingessit hostibus, ut quasi in captos circumveniret; set prius et tempus et modum et belli pericula considerans, diu suum exercitum expectavit. Sciebat enim numantinos non de facili quasi timidos corpore aut corde resolvi; et in bellis suos semper exercuisse milites ut in scolis; corporis quorum agilitas exterior pretendebat interioris animi qualitatem. Cumque romani numantinos agredi attemptassent, uberiori facta copia preliandi, romani terga vertêre, non valentes numantinorum inpetus sustinere; set increpatione ac cominacione consulis Cipionis romani milites, qui in fugam abierant, ad numantinos facies converterunt; et preter omnem spem ac credulitatem, persequentes se, numantinos fugero compulerunt. Et quamquam de tali triumpho fuisset Scipio gloriatus, hoc attamen est professus non esse audendum cum eis agredi ultra bellum; unde sanius et prudencius esse censuit ut obsidione ac fossato intermedio concluderent civitatem. Fossati vero latitudo extitit decem pedum; altitudo vero fossati XX pedum creditur extitisse. Ipsum vero vallum sudibus perstructuni crebris turribus communivit, ut ab erumpente hoste, siqua in eum irrupcio tractaretur, iam non quasi obsessor cum obsesso, sed versa facie obsessus cum obsessore, pugnaret. Numantini ergo, longo tempore scilicet conclusi ac famis inedia cruciati, dedicionem sui Scipioni consuli obtulerunt, si tolerabilia onera et condiciones debite iuberentur. Sepe tamen iuste pugne facultatem orantes expetierunt, ut tamquam strenui morerentur; malebant enim extra civilatem cum inimicis dimicando mori strenui, quam in civitate iam inedia conclusi deficere ut ignavi. Sed, cum hoc non valuissent ullatentis obtinere, duobus civitatis ostiis reseratis, audacter et viriliter eruperunt, et sese bellorum periculis obtulerunt. Agressum autem fuit tunc inter romanos et numantinos atrox prelium et prolixurn. Et numantini expugnaverunt romanos eo tempore adeo nimis dure, quod versum fuit bellum, quia in periculum romanorum. Et ut veridicus Orosius attestatur, romani adversus nummantinos pugnare fugiendo probassent, nisi sub Scipione consule pugnavissent. Nummantini vero suorum interfectis fortissimis, bello cedunt. Et ne fugere

–––––––– 150 ––––––––

viderentur, compositis aciebus, et mirabili ordine passim et tanquam securi, suam adeunt civitatem. Obsidione vero diutina fatigati et inedia iam confecti, et omnes in mortem desperatione novissima destinati, clausam urbem et sese pariter incenderunt. Multi vero ex eis ferro et veneno poculo perierunt. Et sese interficere pocius elegerunt, quam ut in servitutem redacti viverent sub tributo. Romani vero nichil omnino preter securitatem suam de hac victoria habuerunt. Eversa namque Nummancia et succensa, romani alcius speculantes dixerunt se nummantinos evasisse pocius quam vicisse. Unum nummantinum victoris catena non tenuit; untim [qui] triumphum dederit, Roma non vidit; aurum vel argentum, quod igni superesse potuisset, apud pauperes non fuit. Arma et vestes ignis absumsit.

[4] Igitur ea tempestate cum hec aput Numancian gesta sunt, aput Romam grecorum sediciones agitabantur. Scipio autem cum deletam Nummanciam inspiceret ceterasque Hyspanie gentes pacem componere coegisset, Tyresum quemdam, celticum principem, consuluit quo opere Nummancia vel prius invicta durasset, vel post eversa fuisset. Tyresus respondit: Concordia invicta fuit, discordia vero fuit exidium operata. Qui romani, tamquam sibi aut de se dictum, exempli loco acceperunt. Hoc tempore Brutus consul romanorum de lusitanis et gallecis ingenti gloria triumphavit. Lepideus quoque consul in citeriore Hyspania turpiter victus aufugit, et sex milia suorum amissit. Puer Rome tunc quadripes nascitur, et quadrimanus, occulis quatuor, auribus totidem, natura virilis duplex.

[5] Pompeyus eamdem obsedit similiter civitatem, ut legitur in cronicis romanorum; forsitam post eiusdem civitatis restauracionem; nec aliter potest intellectus hystoriarum haberi. Cumque nummantini diucius restitissent, Zara, ipsius Pompey filia, tam paucorum civium strenuitatem advertens, qui in tam modica civitate tanto principi et tanto tempore resistebant, capta tam strenuissimorum, virorum desiderio et amore, a Pompeyo obtinuit libertatem ut cum obsesse urbis civibus loqueretur. Erat autem Pompeyus in loco qui nunc Ponteyus, corrupto vocabulo appellatur. Zara vero Pompey filia ut civitatem intravit, et cives alloquta fuit, hac lege razonabilibus persuasionibus, Zare, scilicet

–––––––– 151 ––––––––

Pompey filie, in concordiam redierunt; ut mutato nomine civitatis in honorem Pompey consulis romani, patris prelibate Zare, ac in titulum eiusdem Zare, Zamora ipsa nummantina civitas vocaretur; a Zara videlicet, atque Roma, ipsius Rome litteris permutatis; in signum videlicet quod ipsa Zara Pompey filia nummantinos ad concordiam Pompey patris sui reduxerat, et in signum quod romanus consul erga nummantinos aliquam victoriam habuerat. A Zara igitur et Roma, que mutatis litteris dicitur mora, per Zaram filiam Pompey fuit Nummancia dicta Zamora. Propter hanc forte similiter rationem dixerunt aliqui quod a Cesaris mora, quam super hanc civitatem romanos habuit imperator Julius Cesar, forsitam Nummantina civitas Zamora extitit appellata. Set hoc est interpretatio nominis, non veritas impositionis. Alii vero dixerunt quod goti hoc ei nomen imposuerunt. Tenentes igitur hystoricam veritatem quam digesserunt hystoriographi romani, et confirmabat dominus Egidius sanctorum Cosme ac Damiani dyaconus cardinalis¹⁵⁰, aliorum¹⁵¹ ineptas fabulas devitamus; qui a vaca mora, id est, nigra, et ça, dicunt vocatam fore Zamora.

[6] Prelibata igitur civitas non in eo loco in quo nunc est, set in aliis locis propter varios incursus hostium nunc citra Dorium, nunc ultra extitit populata; nec etiam tunc culta nec consita, sicut modo; set pocius nemorosa. Tota vero Hyspania potissime usque ad flumen Dorium, vel regnum Tholeti, Celtiberia, ut probabiliter creditur, vocabatur; quia cetus Tubal, ut superius est expressum. Propter se namque Tubal, prius Hyspaniam, secundum hystoriographos¹⁵², populavit. Fuit siquidem Tubal quintus filius Japhet; a quo Hyberes, qui et Hipani, ut dicunt Ysidorus et Jeronimus, processerunt. Filii autem Tubal, diversis provinciis peragratis, curiositate vigili, occidentis ultima pecierunt. Qui in Hyspaniam venientes, et Pirenes iuga primitus habitantes, in populos excreverunt; et primo Cetubales sunt vocati, quia

–––––––– 152 ––––––––

cetus Tubal. Et cernentes stellam, que ibi por solis occubitum occultatur, occasum eius vesperum, et stellam esperurn, et patriam a stelle nomine Hesperiam vocaverunt. Postmodum ab Hyspam rege fuit Hyspania nuncupata, ut est superius prelibatum.

[7] Prefata igitur civitas Zamorensis, postquam ab obsessione Ponpey consulis fuit por Zaram eiusdem Ponpey filiam liberata, multos incursus et insultus gencium habuit diversarum; de quibus in hoc brevi tractatu prelibavimus valde pauca; eo quod ad alia magis necessaria festinamus.

[III. De hiis que sustinuit et egit civitas Zamorensis tempore Aldeffonsi magni filii regis Ordonii, et regis Ranimiri.]

[1] Post irruptiones autem, quas Hyspania passa fuit ab Hercule et a grecis, post irruptiones nichilominus Romanorum et affrorum, et gothorum, vandalorum, et hugnorum, suevorum et silingorum, et arabum, maxime tempore rezgis Roderici, sub quo fuit tota Hyspania conquassata, exceptis quibusdam montanis Asturiarum, Biscaye, Alave, Pusque¹⁵³ et Ruconie, ut est dictum; contigit quod tempore regis Adefonsi magni filii regis Ordonii, qui regnare cepit in Era Dª CCCª LXXVª, exercitus arabum congregatus obsedit Zamoram. Quod ut prefatus rex Alfonsus audivit, in auxilium civium arabes feliciter expugnancium venit; et cum paucis suorum ingressus est civitatem; et una cum civibus strenue dimicantibus, et eciam cum Bernaldo, qui in eius venerat auxilium, arabes exterminio conquassavit; et Alcamam eorum prophetam gladio interemit. Hic Aldefonsus Zamoram nobiliter populavit; qui sub Iohanne papa ecclesiam Ovetensem eo tempore metropolitanam constituit, eo quod Hyspania, captivatis V sedibus metropoliticis silebat, officio metropolitico destituta. Incursancium enim hostilitate fugati, intra Asturiarum angustias prelati, qui gladium efugerant, confugerunt. Et, ut tanta angustia tolerabat, antiqui Toletaui concilii instituta sollicite contuentes, Ovetensem ecclesiam et ceteras, quibus iam ut metropolis

–––––––– 153 ––––––––

preminebat, ordinabant iuxta canonum sanciones; multisque secundum deum utiliter ordinatis, soluto concilio, ad propria redierunt.

[2] Post hoc veniens Zamoram, Garsiam filium suum comprehendit, et apud Gozonem ferreis vinculis mancipavit; quia suspectum eum habebat, eo quod socer eius Munio Ferdinandi tyranidem actitans, contra regem rebellare parabat, ex quo facto, alii filii indignati, coniuracione facta, patrem suum regni regmine privare parabant. Huius autem dissensionis causa, fuit regina Semena, que dicta fuerat Amelina, que satis inhumana, studebat nova gravamina et servitutis honera invenire, nichilominus discidia et scismata procurare. Hec regem Aldeffonsum non habens carum ut affectus expetit maritalis, excogitavit virum regno privare, et filium suum Garsiam quem pater vinculaverat subrogare; unde et munivit castra in confinio Legionis, videlicet Albam, Gordonem, Arbolium atque Lunam, ut filius eius in hiis rebellans, auxiliante socero Munione Fernandi, capcionis iniurias vindicaret, coniuracione fratrum eum ad talia incitante. Rex autem tam filii quam suorum persecucionibus coartatus, in villa que Bordes dicitur in Asturiis, regni regimine se privavit, et filium suum Garsiam licet invictus, regni constituit successorem, presentibus filiis et potentioribus regni sui. Post hec orationis causa, beati Iacobi limina visitavit. Et rediens, a filio suo rege Garsia, quem exaltaverat, impetravit, quia iam tunc fratribus preminebat, ut ei concederet quod semel impeteret sarracenorum. Et optento a filio quod petebat, movit exercitum contra mauros, et eorum terris stragibus et incendiis devastatis, et factus inclitus spoliis et captivis, victor civitati restituitur Zanmorensi, que propter suorum strenuitatem presidium regni erat; et sicut principium, sic finem regni victoriis adornavit; ibique propio morbo coactus felicem spiritum Creatori restituens, vite cursum feliciter coustiminavit. Et sepultus Astorice, post translatus Ovetum, in ecclesia sancte Marie cum uxore sua Semena regina finalem ibidem optinuit sepulturam, cum regnasset anins XLVI.

[3] Aldefonso defuncto, Garsias filius eius succesit in regno, Era DCCCCXL[VII]I, et regnavit annis tribus. Garsias igitur inicio regni sui terras arabum est agressus; et duris incursionibus, peragratis,

–––––––– 154 ––––––––

eversis plerisque munitionibus eorum, campestria flamma vorante consupsit. Et habito prelio cum ayolas rege arabum, ipsum plurima strage contritum vicit et captivavit; predaque rerum et gregum et captivorum maxima subsequente, venit ad locum qui Tremulus nuncupatur; ibique custodum incuria Ayolas curiosus abcessit, et ad suos rediit fugitivus. Garsias autem trium annorum expletis curriculis, Zamore propria morte decessit; Ovetumque delatus, in monumentis regalibus est sepultus.

[4] Tempore quoque Ranimiri, filii regis Sancii, qui regna cepit in regno regis Sancii patris sui sub Era¹⁵⁴ DCCCCª LXX[XXª] Vª et regnavit annis XXV, Arabes pro Ranimiri pace securi, contra Castellanos exercitum direxerunt. Cumque comes Fernandus Gunsalvi resistere non valeret, occuparunt arabes Septimancas, Donias et Septempublicam, et Varmaciam¹⁵⁵ et alia multa loca et terram cedibus et incendio devastarunt; Vigila viro nobili inhumaniter adyuvante, qui a Fernando Gunsalvi comite ob rebellionem a partibus Alave est eiectus. Ex tanto ergo successu Arabes, insanientes, et fedus quod cum Ranimiro habuerant infregerunt; et venientes Zemoram, ipsam obsidione diutina conclusserunt. Et cum cives viriliter resisterent, nec eis tributum dare aliquod dare vellent, post multas direpciones et calamitates, quas sustinuerunt ut liberum servarent imperium dominorum, cum nullatenus vellent tradere civitatem, nec recursum possent habere, hostes ipsam civitatem funditus subverterunt. Et ante promiserunt se mori quam sub tributo domini innaturalis in deliciis ducere vitam istam. Hoc enim Numantinis, seu Zamorensibus, connaturale ac proprium semper fuit, prius mortem subire quam degere sub tributo. Innaturale quidem dominium semper abhominabile fuit eis, et naturale dominium summa quies. Ea vero tempestate strenuus Fernandus Gunsalvi comes Castelle moritur, qui in tuicione ae dilatatione patrie fideliter laborabat.

[5] Zamoram vero sic destructam Fernandus monarcha Hyspanie ad preces Legionensium reparavit. Ipsam quidem civitatem

–––––––– 155 ––––––––

Almançor olim diruerat cum Arabibus. Hic Fernandus preffatus, monarcha Hyspanie citerioris, constituit ut in toto regno Legionensi leges gothice servarentur. Extiterant quippe ab antiquo Legionenses ac Zamorenses amicicie fibula copulati; et utramque civitatem destruxerat Almançor prepotens sarracenus.

[IV. De divisione regnorum, et preliis regiis Sancii et regis Aldefonsi, et morte regis Sancii in obsidione Zamore.]

[1] Prefatus vero rex Fernandus Aldefonso et Sancio et Garsie dividens regna sua et eçiam filiabus suis Urrace ac Geloyre, Legionem tradidit Aldefonso, et Asturias et Trastamaram usque ad flumen ove, et Astoricam et partem Campum qui gotici nuncupantur, et Berizum usque in villam Urs¹⁵⁶ et in montem qui dicitur Ezebredu, usque ad quem locum regnum extenditur Legionis. Sancio vero filio primogenito dedit a flumine Pisorga, Castellam, Anagarum sive Naiaram, et Hyberum. Dedit nichilominus Urrace ac Geloyre filiabus Cemoram, et Taurum et monasteria regni sui. Dedit vero Garsiano totam Galleciam, cum ea parte que dicitur Portugale. Verum Urrace Aldefonsus prefatus, post mortem regis Fernandi patris sui, tanquam matri in omnibus deferebat, et eius colisilio se regebat.

[2] Sancius vero primogenitus, qui cepit regnare in era M.ª C.ª IIIª¹⁵⁷, et VI annis regnavit, regna fratrum suorum sibi voluit vendicare spiritu superbie elevatus. Et primo incursu cepit Aldefonsum regem Legionis, qiii erat medius, infestare. Dum antem rex Sancius contra fratrem exercitum congregasset, ille veniens ex adverso occursu opposito se obiecit. Et in loco, qui Plantata dicitur, sunt congressi. Etenim Deo disponente, qui Sancium extollebat ut casu rueret graviori, rex Sancius fugavit fratrem et exercitum Legionis. Et de utroque exercitu plurimi ceçiderunt. Et quod arabes consueverant sustinere, fraterno gladio in se verso, christiani miseri pertulerunt; victusque in prelio

–––––––– 156 ––––––––

Aldefonsus, abiit Legionem. Iterum autem diem constituunt ad pugnandum sub tali condicione, ut victus victori regnum cederet sine pugna. Cumque in loco qui Vulpecularia dicitur convenissent iuxta ripam fluminis Carrionis, ex utraque parte pluribus bello cesis, demum rex Sancius fuit victus. Et cum fuge presidio se dedisset, rex Aldefonsus innata benignitate volens parcere christianis, precepit ut nullus presumeret persequi ftigientes. Iure vero prelii ac pactionis superius memorate, Aldefonso regi Legionis, regni Castelle dominium et ius cessit. Era autem cum rege Sanctio miles quidam strenuus, dictus Rodericus Didaci Campiator. Hic regem suum devictum animans, persuasit ut quoad posset fugientem exercitum revocaret, et in aurora legionensibus et gallecis ex insperato et clanculo adveniret. Legionenses autem et galleci post triumphum ad propria redeuntes, facto circa mane forcius dormierunt. Et irruente exercitu regis Sancii sunt preventi. Et multis captis, aliisque cesis, et ceteris effugatis non viribus sed cautela, a militibus vel potius latronibus castellanis, rex eciam Aldefonsus capitur in ecclesia Beate Virginis que est in presidio Carrionis; et Burgis ducitur captivatus; pietati regis Aldefonsi rex Sancius impie correspondens. Tandem procurante Petro Ansurii comite cum consilio Urrace sororis Aldefonsi, ea conditione educitur, ut in monasterio Facundi et Primitivi monachali habitu vestiretur. Cumque hoc totum rex Sancius acceptasset, rex Aldefonsus, non proposito sed timore, sumpsit habitum monachalem; verum procurato consilio cum Petro Anssurii comite, fugit noctu. Et Tholetum veniens, ab Almemone rege ibidem, sollempniter est receptus, et multis muneribus honoratus. Et rex Tholeti Almemon, interposito iuramento, securitatis sibi prestitit captionem. Et in ipso atrio regio, domos et mansiones congruas fabricavit, ut rex Aldefonsus extra strepitum civitatis, cum suis christianis commodius habitaret, et ut iuxta regale viridarium recreacionem reciperet quando vellet.

[3] Aldefonso igitur rego Legionis sic Tholeti degente, Urraca regina presensit quod rex Sancius frater eius intendebat eam, ut ambiciosus seu cupidus glorie ac honoris, iis que pater ei dederat spoliare, Zemore ac Thauri eidem dominium auferendo. Set Zamorenses non solum in viris militaribus sed eciam in viris discretis

–––––––– 157 ––––––––

cretis ac providis ac sanis consiliariis habundantes, cum non ferrent equanimiter exilium Urrace domine naturalis, et Aldefonsi regis Legionis ac Gallecie domini naturalis, cui eciam regnum Castelle iure pactionis et memorati prelii debebatur, futura pericula previdentes, Ariam Gundisalvi virum nobilem ac potentem, qui eciam Urracam reginam eorum dominam educaverat, de ipsius Urrace consilio et assensu in ducem ac principem elegerunt, ut eo duce possent tiranpnidi regis Sancii obviare, ac dominam suam Urracam a Castellanis, eius terram invadere volentibus, deffensare. Unde consilio maturiori accepto, cum timerent tiranpnidem Sancii, qui rex erat nomine ac tiranpnide, non de iure, pro eo quod regnum Castelle iam Aldeffonso debebatur vi ac iure pactionis superius memorate, domina Urraca regem Sancium diffidavit pro se et pro concilio Zamorensi, et pro illis omnibus qui eidem in causa sua vellent consilium et auxilium impertiri.

[4] Inter hec vero, rex Sancius, rex superbus ex Castelle ac Navarre partibus exercitu congregato, Legionem advenit; et eam, licet modicum infestatam, ut victor invasit et sue subdidit dicioni. Legionenses iisdem usque ad carnem et sanguinem diu resistere noluerunt pro absente domino naturali. Cotera vero rex Sancius, que regis fuerant Aldefonsi, tiranpnice usurpavit; et sibi trium regnorum imposuit diadema. Et cum rex Sancius circa huiusmodi moraretur, rex Garsias in suos tiranpnide grassabatur; et vilis ab hominibus et a suis eciam habebatur; et contra fratrem bella, licet segniter, intemptabat. Habebat antem quemdam vernulum, causa familiaris secreti, plus debito sibi carum; cuius delacionibus contra milites et barones aures credulas adhibebat. Et licet sepius supplicassent ut a se predictum vernulum removeret, discessum eius nullatenus voluit sustinere. Et licet reputantes dedecus et iacturam, quia eius delacionibus ledebantur, delatorem in eius presencia occiderunt. In cuius morte se lesum reputans et confusum, illatum dedecus sepe obiiciens, omnes suos cepit afligere indistincte, districte comminans se indignationi sue nullum terminum positurum. Sui autem minarum pericula pavescentes, Portugalenses videlicet et Galleci, et illatum dedecus recolentes, ab eius dominio, prout poterant, discedebant.

–––––––– 158 ––––––––

Occupatis vero Legione et Asturiis, rex Sancius vultum versus Galleciam obfirmavit. Gallecis autem turbatione mutuo in vota divisis, rex Sancius de facili obtinuit Galleciam, ut optabat. Iterum autem rex Garsias, assumptis secum CCC.^is militibus, ivit ad agarenos, et visus est suadere ut secum contra fratrem suum exercitum destinarent, regnum fratris et suum eis pollicens se daturum. Cui taliter responderunt: Cum rex eras, regnum tibi servare minime potuisti. Quomodo ergo perditum nobis dabis? Honoratum tamen muneribus, sed despectum, ad christianorum patriam remiserunt. Qui duplici confusione contritus, cepit provincias infestare. Et in Portugaliam se receptans, loca plurima occupavit. Cui occurrens rex Sancius frater eius, in loco qui Sancta Hyrenea dicitur, ambo fraternas acies ordinarunt. Et iuito prelio, victus Garsias regno perdito captivatur, et apud Lunam vinculis et custodie mancipatur, ubi habuit metam vite. Et fuit ad ipsius peticionem apud Legionem cum suis vinculis tumulatus, sub era M.ª C.ª [X]XVI[III]ª, presente Regnerio cardinali, legato romane curie, qui ibidem cum Bernardo archiepiscopo Tholetano concilium celebravit¹⁵⁸.

[5] Occupatis itaque tirampnice fratrum regnis, terram sororum voluit eciam rex Sancius occupare, indignans sororibus; eo quod Aldefonso fugitivo et exuli condolebant; et ditionis sue phalangibus conglobatis, urbem aggressus est Zamorensem. Et cum tanta multitudine supervenit, quod fossata que in circuitu muri fecerant ob sui tuitionem, statim usque ad muros terra et lapidibus opturavit; et manu ad manum cum hiis qui super murum erant rigide dimicavit. Set in ipso primo congressu, multi nobiles ex parte regis Sancii corruerunt; et idcirco amnis a longe discesserunt, unde civitatem obsidione conclusam, fortiter impugnabant. Set Arias Gundissalvi de quo diximus, cum obsesis zamorensibus, causam naturalis domine defendentes, obsidentibus ex adverso, dampna plurima inferebant. Hec rex Sancius illico potuit obtinere, qui statum in primo congressu superbo cogitatu se credidit invasurum. Naturale quidem dominium obsessis subministrabat valorem animi ac vigorem.

–––––––– 159 ––––––––

[6] Cumque diu civitas sic fuisset obsessa, contigit quod dyabolus apparuit cuidam militi castellano, dicto Byllida Atthaulfi, nepoti Roderici Velez, qui infantem Garsiam, quem de sacro fonte levaverat, apud Legionem prodicionaliter interfecit, et eidem militi Billido, scilicet de sanguine Comitum trahenti originem, persuasit ut, si Zamoram veniret et dominam Urracham de manu regis Sancii liberaret, posset contubernio eius frui. Cuius persuasionibus condescendens Byllidus et Zamoram veniens, de morte regis Sancii cum Urracha Fernandi tantum, omnibus civibus ignorantibus, pertractavit; et promisit sibi domina Urracha Lenguarium et villam Lupi, et tandem sui contubernium per sermones aliquos fraudulentos, si faceret quod dicebat. Tunc ipse, tamquam proditor, Zamorensibus convocatis, cepit eis callide persuadere ut regi Sancio traderent civitatem. Quod ut cives audierunt, ipsum interficere voluerunt; sed equo veloci insidens persequentibus terga dedit: et egrediens civitatem se regi Sancio presentavit, asserens quod ipsum Zamorenses interficere voluissent, eo quod eis persuassiset ut eidem traderent civitatem. Et ex eo tempore Byllidus Athaulphi fuit in oculis regis Sancii placidus et acceptus, et familiaris effectus. Fuit quoque predictus Byllidus Athaulphi pronepos Xayni, qui apud Taurum interfecerat Munionem Fernandi; consobrinus nichilominus Roderici Velez qui, ut dictum fuit, infantem Garsiam apud Legionem prodicionaliter interfecit.

[7] De nobilioribus vero civibus Zamorensibus, qui tunc erant, fuit Xaicides, qui habebat XVI filios, quorum minor erat XXII annorum, XI^eim vero ex eis erant sublimati ad militaria sacramenta; habebat similiter ex germanis suis totidem consobrinos. Dux civitatis erat tunc Arias Gundissalvi; cujus filii X erant sacramentis militaribus consecrati; minor autem ex eis annorum XV putabatur. Cumque de compositione inter regem Sancium et dominam Urracham Rodericus Didaci, eiusdem regis vexillarius pertractaret, et domina Urracha eidem super composicione et concanbio respondisset quod qui comminabatur ei irrumpere percuteret eam in plano, suffulta Zamorensium fidelitate, quam usque ad pugnum arene phalanges probaverant Romanorum, nec pro vi in plano, Zamoram regi Sancio noluit concedere

–––––––– 160 ––––––––

domina Urraca, nec prope cunia numerata. Cuius verba cum Rodericus Didaci regi Sancio retulisset, in furorem versus, flexis genibus et cruce facta iuravit quod ab obsidione zamoriensumper decenium non recederet, quousque civitatem iuxta placitum obtineret.

[8] Cunque longius a civitate castrametari iussisset et sine ipsius obsidione verba durissima cum suis baronibus habuisset, eo quod in superbiam elevatus, dure baronibus responderet, et eorum consiliis non acquiesceret, et angariis indebitis affligeret totam terram; Byllidus Attaulphi superius memoratus, eidem, qui in contemptum fuit aliorum, familiaritatis fibula copulatus [est]; et qui in fraudem et laqueum regis, civitatem sibi promisserat Zamorensem, ipsum pre aliis admittebat ad familiaria obsequia et secreta. Et dum rex comedebat vel dormiebat, Byllidus Attaulphi coram rege armatus tenens in dextera venabulum assistebat, vassallagio confirmato. Et sublimavit eum ad vexillariam, dignitatem. Post triduum vero vasallagii confirmati, solus rex Sancius cum solo Byllido Attaulphi, contempta baronum et militum comitiva, Dorium pertransiit iuxta confinia olivarum, sedula mente tractans, a parte Dorii civitatis altitudinem, murorum spissitudinem que tunc erat, obsessorum magnanimitatem et fortitudinem, terre circum adiacentis pinguedinem, civium disertitudinem, famosas nichilominus civium constancias et gloriosas victorias quas habuerant ab antiquis tempore romanorum, unde suspirans in dominium civitatis, prosiliit in hac verba: O Zamora, Zamora, si te iuxta meum disiderium optinerem, Aragonum et Navarrorum, christianorum et sarracenorum Hyspanie, me secure dominum reputarem. Hec autem verba scire potuerunt hystoriographi vel per conffesionem Biblidi, vel per conffesionem quam fecit, ut quidam dicunt, publice rex Sancius in ultimo constitutus. Fictis autem verbis cum rex procederet, et versus Zamoram faciem convertisset, Byllidus Attaulphi regem percussit venabulo inter scapulas adeo nimis dure, quod pectus regium cuspis venabuli penetravit. Nec fuit necessarium, ut ictum secundum primo ictui eumularet, quia post primum letale vulnus inter duas rupes rex corruit prono vultu; et uno ictu regem superbum regno et vita privavit, ut cognosceret quod altissimo superbi gigantes non placuerunt ab inicio, sed in angelis et in

–––––––– 161 ––––––––

hominibus signanter peccatum superbie castigavit. Cunctis sit certum, frangit Deus ominem superbum.

[9] Byllidus autem Attaulphi, scelere perpetrato, cum versus Zamoram lento passu reddiret equo insidens, et ad confinium olivarum Dorium pertransiret, respexit eum absque venabulo venientem Rodericus Didaci campi ductor. Et suspicans factionem cum interrogasset eum pro rege, et nichil eidem proditor respondisset, sed versus civitatem dirigeret iter suum, eumdem cum clamore valido celeriter insequtus transfigere voluit; sed non potuit, quia equs cui Rodericus Didaci insidebat propter cursum celerem preceps ivit. Verumptamen resumptis habenis cum insequeretur denuo proditorem, sese proditor ab equo deposuit, et domine Urrace palacium adiit festinanter. Attamen ipsius equm, antequam intraret proditor civitatem, Rodericus Didaci, ut dicitur vulneravit. Nichil autem de hiis omnibus conscius umquam fuit concilium Zamorense, ut omnes hystorie contestantur; sed credebatur, quod Byllidus Attaulphi inter dominam Urracam et regem Sancium compositionem vel aliquid aliud pertractabat pertinens ad secretum.

[10] Postque vero, Byllidus se domine Urrace aspectibus presentavit; qui rumores eidem felices nuncians, sic proposuit incunctanter: Facite, Domina, quod debetis; quia et ego feci quod et fratrem vestrum taliter vulneravi. Cumque vellet ruere in anplexus, Domina Urraca eum repulit, et adiecit: O proditor, si non fuisses ipsius manus militariter osculatus, [ita] quod, ipsum interfecisses, eo quod ipsum pluries diffidaveram, acceptassem. Sed quod prodicionaliter interfeceris fratrem meum, sustinere non debeo neque possum. Qua in re para te ad fugam, et quere loca devia et remota ubi a nemine cognoscaris.

[11] Igitur, dum inter dominam Urracam et Bellidum, ignorante concilio zamorensi, talia tractarentur, rumor in castris insonnit regem Sancium interfectum. Et concurrentibus ad ipsum lamentabiliter et cum plantu, Rodericus Didaci et alii principes castellani ipsumque seminecem invenerunt. Scitantibus vero ipsis quem assumerent in dominum et in regem, nutibus aliquibus propenderunt, quod innuebat eis ut mitterent pro fratre suo domino Aldeffonso, qui apud Toletum a facie sue tiranpnidis

–––––––– 162 ––––––––

absens erat. Receptantes autem regem, quem seminecem [invenerunt], quatuor milites in quodam pallio ipsum, transito Dorio, in castra propria reduxerunt. Et communione recepta, et eciam confessione facta secundum aliquos, expiravit humiliter qui ad depredandum aliena venerat arroganter.

[12] Post cuius transitum Legionenses et Gallici, Astures et Navarri in propria redierunt; Castellani vero et Extremadani, qui dominum suum negligenter custodierant, in obsidione remanserunt, ne ipsi de proditione possent notari eo quod dominum suum custodierant negligenter. Et super hoc consilium inierunt, ut in excusationem sui Zamorenses reptarent, qui conscii numquam fuerant necis regis, quamquam ab ipsis fuisset rex pluries diffidatus, ut causam deffendorent domini naturalis. In Zamorenses igitur Castellani suam incuriam, quia dominum suum male custodierant, retorquentes, Didaco Ordonii, filio comitis Ordoni, reptandi Zamorenses finaliter potenciam tribuerunt. Qui, assumptis armis et equo insidens animoso, clamoribus personoris reptavit viriliter Zamorenses; eo quod, ut ipse asserebat, proditorem deffensabat concilium Zamorense. Reptavit autem non tantum vivos imo eciam et defunctos. Arias vero Gundisalvi confectus senio, cum ultra menia consisteret cum X filiis suis, et audiret verba tanti imperii tanteque iniurie, sic respondit: In hiis que, Didace Ordonii, intulistis, plane multa falsa multaque mendacia inseruistis, eo quod de iure reptare mortuos non debuistis. Nec vivos reptare similiter debuistis; cum et quid actum sic ignoret penitus concilium Zamorense, a quo rex Sancius tamquam hostis publicus fuerat publice diffidatus. Et si eum aliquis eciam de concilio interfecisset, prodicionis crimen nullatenus incurrisset. Preterea qui reptat concilium, cum quinque agredi debet pugnam. Ut autem Arias Gunsalvi verba huiuscemodi peroravit, Castellani senis sentenciam confirmarunt; et de iure militari fore quod Arias Gunsalvi proposuerat approbarunt. Sentenciam vero prefatam ab omnibus approbatam Didacus Ordonii approbavit.

[13] Post hec Arias Gonsalvi, Zamorensi concilio adunato, coram eo proposuit verba superius perorata. Et ut senis consilium Zamorense concilium acceptavit ut reptacioni reptaliter responderent, verba huiuscemodi senex intulit prelibatus: Quamquam

–––––––– 163 ––––––––

de proditore nichil sciverimus; tamen queramus studiosius proditorem; et si forte ipsum invenerimus, et ipsum extraham de sub pallio eciam infantisse, que sola fuit conscia huius facti. Obsidentes igitur palacium infantisse, Arias Gundisalvi palacium subintravit; et contra voluntatem infantisse furentis et commiantis extraxit de sub eius pallio proditorem. Ipsum trahentes militem in manus Didaci Ordonii tradiderunt; facti seriem referentes et adiicientes quod quicquit de iure faciendum erat facerent, postquam hostem in manus eius tradiderant; et ideo a reptacione deberent quiescere et tacere. Castellani vero ut hec omnia audierunt, Byllidum Attaulphi supra sacrosancta iurare fecerunt si prodicionis sue fuissent conscii Zamorenses. Cumque iureiurando, tactis sacrosanctis, protestatus fuisset quod prodicionis sue conscius non fuerat aliquis Zamorensis, Castellani consilium inierunt ut proditorem non interficerent, ne forte per hoc reptandi ius amitterent; set et hoc eciam decreverunt ut dominam Urracam infantissam et fratrem eius dominum Allefonsum, qui Tholeti tunc erat, uno vinculo reptacionis una cum Zamorensibus innodarent.

[14] Que cum exsecucioni reptacio demandaretur, Arias Gundisalvi quinque filios suos animans et ad pugnaur exhortans, asserens quod mori eis esset melius quam prodicionis infamie subiacere, datis duobus fidelibus, videlicet Xay Cidez et Munione Alvari, diviso quoque campo et sole, eos exposuit certamini pro naturali domina infantissa et pro concilio Zamorensi. Cumque Didacus Ordonii cum primogenito Arie Gundisalvi, Fernando Arie, dura certamina incoassent, sic sese mutuo acriter percusserunt, quod astis confractis usque ad carnem arma omnia irruperunt. Dictus vero Didacus Ordonii, ense nudato, ex ea parte qua defensionis scutum deerat, sic Zamorensem irrupta galea medio vertice cruentavit, quod et percussus, visum ad oculos defluente sanguine amisit; et ensis de manu eius cedidit, et equum fuit ambabus manibus amplexatus. Cumque iterum atque iterum Didacus Ordonii Ferrandum Arie duris ictibus actrivisset, et ipsum mortuum reputasset, fideles adiit; et alium militem expeciit ad certamen. Quo audito, Arias Gundisalvi post Fernandum Arie ad certamen Didacum Arie advocavit, exhortans

–––––––– 164 ––––––––

eum ut pro fidelitate ac veritate pocius moreretur, quam ut evaderet mentiretur. Cumque domine sue Urrace et concivium suorum, necnon et germani sui Fernandi Arie, angustias et pressuras ad memoriam revocaret, ut ex hoc ad congressum filium amplius animaret, Fernandus Arie qui iam mortuus videbatur vires incepit resumere sanguinenque detergere, et se iterato ad prelium preparare; unde partem aste de terra elevans, contra Didacum Ordenii ex insperatu cepit arma movere. Et cum sese mutuis ictibus inpeterent tamquam si noviter inciperent preliari, Fernandus Arie Zamorensis, dexteram manum percussit Didaci Ordonii viri nobilissimi de Castella, adeo forti ictu quod ensis de manu Didaci Ordonii cecidit, et cum sola vagina contra Fernandum Arie dimicavit. Et cum vagina similiter defecisset, cum strepa¹⁵⁹ selle cepit Fernandum Arie infestare. Sed Fernandus Arie Zamorensis asta, quam manu tenebat, Didacum Ordonii percutiens, occulum eius fregit. Post quem ictum Didacus Ordonii corruit, et post ipsum Fernandus Arie Zamorensis. Cumque fideles ad Didacum Ordonii concurrissent persuadentes ei ut reptacionis verbum sicut iuri et racioni etiam consonum revocaret, vel se ad pugnandiun cum alio milite prepararet, nullatenus acquievit. Erat etenim minime conpos sui. Propter quod assumens verbum Rodericus Didaci Campiductor, illud quod fideles adiudicaverant confirmavit, asserens contra ullum hominem nou esse cum superbia procedendum, quia frangit Deus ominem superbum. Confirmantibus igitur sentenciam Roderici Didaci prelibati omnibus baronibus de Castella, duo comites castellani, videlicet comes Garsias et comes Nunio Alvari, et Alvarus Didaci, repitationis verbum, iniuste prolatum et in vituperium Zamorensium, revocarunt, et in omnibus fideliter processisse zamorense concilium comprobarunt, eo quod pro domina naturali usque ad mortem fideliter et viriliter dimicarunt. Castellani vero corpus principis in sarcofago egregio collocarunt. Et resonis plantibus subsequentes, ad oniense monasterium detulerunt, ubi planctus exequiis consuminatis, corpus regis Sancii sepulture cum honore regio tradiderunt.

–––––––– 165 ––––––––

[V. De electione regis Aldefonsi in regem Hyspanie, et victoriis eius.]

[1] Celebratis vero exequiis ut decebat, castellani et navarri Burgis pariter convenerunt. Et quia rex Sancius decesserat expers prolis, Aldefonsum qui a facie fratris Tholetum confugerat, in regem et in dominum concorditer elegerunt, tali pacto, ut prius ab eo reciperent iuramentum, quod rex Sancius de ipsius consciencia non fuerat interfectus. Domina vero Urraca legionensium et zamorensium curia congregata, de ipsorum consilio et assensu, ad fratrem suum Aldefonsum, quem visceraliter diligebat, qui et Tholeti tunc morabatur, nuncios destinavit ut acceleraret accipere regna fratrum. Et precepit nunciis ut hoc consillum secretissimum haberetur, ne revelatio in Alfonsi periculum verteretur. Fuit autem, ut alicubi legitur, nuncius principalis Arias Gundissalvi. Set viri dyabolici qui nunc dominantur¹⁶⁰ ¡niciati, et solebant arabibus christianorum proposita denudare, regis sancii morte comperta nunciare arabibus prevenerunt. Set Petrus Anxurii vir discretus et in lingua arabica eruditus, et pro rumoribus patrie curiosus, omni die extra Tholetum quasi spaciandi gratia ad tria miliaria vel amplius equitabat, et casu accidit quodam vespere ut inveniret quempiam venientem. Qui dixit sibi, se ideo advenire, ut Almemoni regis Sancii interitum nunciarent. Petrus autem Anzurii duxit eum quasi causam coloquii extra viam. Quem amputato capite interfecit. Et ad viam rediens, et paulisper procedens, invenit alium rumore et causa simili venientem, quem excidio simili decollavit. Set via alia aliis venientibus, secretum non latuit Almemom. Petro vero Anxurii gressu tercio procedente, Urrace regine nuncius supervenit, qui ut facta fuerant omnia nunciavit. Et ille festinus Tholetum rediens, cepit Aldefonso inscio itineri neccesaria preparare. Cumque die altero castellanorum nuncius advenisset, ut regi negocium indicasset, ipse Petrus Anxurii cum suis fratribus dubitabant, ne si Almemoni nuncium revelarent, regem caperet et pacta gravia postularet; vel si celarent, et ipse alias posset scire, hoslius deseviret. Et ut ipsi tali dubio tenerentur, rex Aldefonsus confidens in Domino

–––––––– 166 ––––––––

sic respondit: Honorifice me recepit, et neccesaria liberaliter ministravit, et ut filium me tractavit. Quomodo igitur eum celare potero que dominus mihi fecit? Et accedens ad eum quod per nuncios acceperat revelavit. Almemom autem hec omnia iam sciebat, et omnium viarum transitus fecerat diligentissime observari, ut si eo inscio vellet abire, ab observatoribus caperetur. Cumque audisset quod dixerat Aldefonsus, factus hylaris, sic respondit: Gracias ago Domino altissimo, qui me ab infamia liberare, et te a periculo voluit custodire. Si enim me inscio affugisses, captionem aut mortem nullatenus evadisses. Nunc autem vade et accipe regnum tuum. Et de meo accipe aurum, argentum, equos et arma, quibus possis tuorum animos complanare. Cumque inter eos multa amicabiliter tratarentur, inter cetera hoc exegit, ut rex Aldefonsus iuramentum sibi et filio suo primogenito, quod de securitate fecerat, innovaret. Et filius primogenitus Aldefonso se federe simili obligavit. Erat autem minor filius de cuius federe nil dixerunt, nec Aldefonsus fuit ei in aliquo obligatus. Hiis pactis, Almemom cum maioribus gentis sue usque ad montem de Velatome Aldefonso, regaliter comitato, dedit munera et pecunias. Quibus inclitus et ditatus, et dicto vale in summitate moncium, ab invicem discessertint; et Aldefonsus suis feliciter redonatur.

[2] Aliorum autem hystorigraphorum super recessu ab Almemone alia est sentencia. Et contrarior est a sentencia supradicta, quod rex Aldefonsus regi promiserat Almemoni, quod ab eo non discederet, donec ei primitus nunciaret; unde, postquam recepit domine Urrace nuncium, quadam nocte regi astitit Almemoni, petens ab eo auxilium militum, cum quibus revertens in patriam in auxilium suis foret. Rex autem Almemom affectus tedio ex importunis Aldefonsi precibus, sic respondit: Recede modo, quia super hoc liberius colloquemur. Porro Petrus Anxurii equitaturas extra Tholetum, et alia viatica preparaverat, antequam essent civitatis hostia obserata; unde Aldefonsus per verbum Almemonis a fidelitate, quam ei fecerat, reputans se inmunem, in conticinio per murum a suis dimissus, et per totam noctem equitando, in patriam se recepit. Racione cuius, ut alibi legitur, oportuit ut Petrus Anxurii Tholetum rediret, et se ipsum

–––––––– 167 ––––––––

Almemonis exponeret voluntati. Vulgus quidem loquitur quod homagium fecerat Almemoni.

[3] Zamoram vero veniens Aldefonsus, cum ingenti letitia receptus fuit a concilio zamorensi; et in aspectu mutuo quo se ipsos viderunt domina Urraca et dominus Aldefonsus ineffabiliter congaudentes, ad tractandum de novis nupciis, inter se ac fratrem suum dominum Aldefonsum, domina Urraca humano consilio se convertit, ut per tale illicitum matrimonium posset ipsa lacius dominari, et regine nomine appellari. Cumque frater ipsius dominus Aldefonsus assentire nollet tali commercio, capitur et in vinculis alligatur; nec umquam sue fuit traditus libertati quousque, ut tradunt hystorie, venit Petrus Ansurii de Tholeto. Qui post longum tractatum, quem habuit cum Aria Gundisalvi, fratrem et sororem ad talem concordiam reduxerunt, ut domina Urraca fratri suo Aldefonso Zamorensem traderet civitatem, et ipse Aldefonsus sorori sue corpus suum traderet atque regnum. Et hoc super sacrosancta sibi mutuo iurarunt. Et Arias Gundisalvi una cum Xay Cidez de mandato domino Urrace civitatem Zamorensem tradiderunt domino Aldefonso, et eum in regem et dominum receperunt. Post hec, nupciis celebratis, tencionem civitatis Petro ansurii tradiderunt, et exinde ad regni gubernaculum processerunt. Alibi vero legitur quod postquam Zamoram venit dominus Aldefonsus, regina Urraca, que prudens erat et piis operibus dedicata, habito consilio diligenti, cepit in operibus iusticie exerceri. Castellani vero et Navarri ad ipsum ilico convenerunt; et ante omnia iuramentum, ut diximus exegerunt, quod non fuerat conscius mortis regis Sancii fratris sui; sed cum nemo vellet ab eo recipere iuramentum, ad recipiendum se obtulit solus Rodericus Dydaci campiator; unde et postea, licet strenuus, non fuit in eius oculis graciosus. Et rex Aldefonsus, optento regno quod perdiderat, et eciam regnis fratrum, omnibus acclamantibus vivat, vivat, omnes ei communiter iurarunt; et accepit apud Legionem regnorum omnium dyadema in Era Mª Cª prima¹⁶¹. Triginta annorum et VII mensium erat cum regnare cepisset; et regnavit

–––––––– 168 ––––––––

XL.ª tribus annis. Hic habuit quinque uxores sucessive legitimo matrimonio sibi iunctas. Prima fuit Agnes, secunda Constancia, ex qua suscepit filiam nomine Urracam, que fuit uxor comitis Raymundi, de qua ipse Raymundus genuit Sanciam et Aldefonsum, qui fuit postea imperator. Tercia dicta fuit Berta ex Tucia oriunda. Quarta Helisabeth, ex qua genuit Sanciam, que fuit uxor comitis Roderici, et Geloyram, quam duxit Rogerius rex Sicilie. Hic Rogerius, fuit frater Roberti Guiscardi, et filius Tancredi de Altavilla, qui veniens a Normannia Siciliam et Apuliam, et Calabriam et Capuam oecupavít. Quinta Beatrix ex partibus Gallicanis. Habuit eciam duas nobiles concubinas; quarum una dicebatur Semena Munionis, ex qua genuit Geloyram, que fuit uxor Raimundi comitis Tholosani; et ex illo comite genuit Aldefonsum Jordanis, qui sic dictus fuit, eo quod fuerat in Jordanis flumine habtizatus.

[4] Aldefonsus autem preffatus, ut prediximus in aliis libris nostris, fuit strenuitati maxima nobilis, virtute excelsus, gloria singularis; abundavit in diebus eius iusticia; finem acepit servitus, consolacionem lacrime, augmentum fides, dilatacionem patria, audaciam populus. Confusus est inimicus. Obmutuit gladius. Cessavit arabs; timuit affer, ploratus et ululatus Hyspanie usque ad istum mansit absque consolatore. Dextera eius presidium patrie. Munimentum absque timore; fortitudo sine perturbacione. Protectio pauperum, virtus magnatum. Magnitudo cordis eius, infra angustias Asturiarum non potuit contineri. Et elegit laborem individuum, comitem vite sue. Delicias miseriam reputabat; et belli dubia experiri, delectabile et iocundum; id deperditum deputans vite sue in quo belli pericula non agebat. Rex accrescens magnanimus Aldefonsus, rex accrescens. Sedit in forti arcus eius, et dirupta sunt vincula hostium eius per manus potentis Iacobi; confisus in Domino, invenit graciam in occulis Creatoris. Magnificavit eum in timore inimicorum, et in populo suo elegit eum zelare fidem, dilatare regnum, exterminare inimicos, concludere adversarios, multiplicare ecclesias, restaurare sancta, restituere dissipata.

Hic mortuo Almemone et Hyssem primogenito eius, cum quibus fecerat pactionem, civitatem obtinuit Tholetanam sub Era M.ª C.ª

–––––––– 169 ––––––––

XX[II]I, multis pactionibus interpositis, ut in libris nostris de viris illustribus fuit dictum. Cepit eciam alia multa castra, et civitates plurimas in virtute. De quibus quidam versificator egregius ita dixit:

	Huic Medina celim, Talavera, Conimbria plaudat,
	Abula, Secobia, Salamantica, Publica septem,
	Cauria, Conca, Colar, Iscar, Medina, Canales,
	Ulmus et Ulmetum, Macherith, Atencia, Ripa,
	Oxoma cum fluvio Lapidum, Valeranica, Maura,
	Escalona, Fita, Consocra, Maqueda, Butracum,
	Vitori, sine fine, suo modulentur ovantes.
	Aldefonse, tui resonent super astra triumphi.

[VI. De conditoribus civitatis Zamorensis, et de angariis principum; et in quibus casibus vassalli dominis obligantur, et e contrario.]

[1] Horum omnium fuit principium, et occasio principalis civitas Zamorensis, que stabilitate sua regnum contulit Aldeffonso. Hoc civitas est fundata in rupibus sempiternis. Tria flumina principalia serviunt ei, videlicet Dorium, Estula, et Aratorium. Duplici ponte gaudet, unde dixit quidam egregius versificator:

	Pontibas et fluviis, muris phorisque decora,
	Urbibus est aliis regni prelata Zamora.

Nullus exercitus potest eidem aquarum habundanciam subtrahere, quomodo putei namque sempiterni a rupibus foro per totam civitatem erumpunt perpetuo emanantes. Montana saligagii et alistii, ei venacionis sufficienciam administrant; vallis eximia, vallis campica, vallis regia, vallis aurea, vallis aratoria, fecundaut eam mirabili ubertate. Distat autem por duas dietas a loco illo ubi lamprede et solia capiuntur. Distat antem a mari versus Portugaliam a Portu, per septem dietas bestie honerate. Distat a mari versus Asturias a portu Avilei por V.^e vel sex dietas. Ratione cuius temporibus debitis copiam habet piscium marinorum.

–––––––– 170 ––––––––

Pisces fluviales in magna copia, eidem circumadiacentes fluvii subministrant. Fructus habet la mirabili ubertate. Vinum inter spissum et rarum tenet medium, habundans et precipuum et consonum sanitati.

[2] Hec civitas principibus exhibuit servicia copiosa, et servicia sumptuosa, res corporum et animorum. Set quoniam semper stetit pro tuicione suorum iurium et phororum, infestos habuit principes qui volebant tyramnipce dominari et angariis popularibus saginari. Quorum hodie, peccatis exhigentibus, ambicio, et superbia, et cupiditas sic excrevit, quod prelati, et principes, et potentes, volitis et libitis involvuntur. Et perturbato ordine racionis, enervant iudicii veritatem. Et procuratis iniuriis, consuetudines violente pro iusticia inducuntur. Et in partes iusticie advocati, id iustum iudicant, quod aures mulceat presidentis. Et a summi iudicis intuitu alieni, occulos suos in terram statuerunt declinare. Nec est qui pauperi condescendat, nisi familiari debito inducatur; sed, utinam Altissimus videat et premittat, et non Hyspanie misere, sed facientibus imputetur, et non luat universitas oppressorum quod meretur iniquitas dominorum, et cesse indignacio magestatis compaciens clamoribus paupertatis. Cum enim cetere mundi provincie certis angariis seu perangariis deducantur, Hispania misera incertis oppressionibus cruciatur, semper remanens inconsumpta ut possit sepius deperire, et consumptionis piaculo reservari; et tot vulneribus sauciatur quod a summis capitibus successiva voragine cruciatur. Nec est quo possit vocem atollere, cum inimici iudices dominentur, nisi quod ut bestia agri et area siciens vociferatur, et vim paciens Sabbaoth Domini pulsat aures. Et utinam Deus videat; et, ut ceteras mundi partes, Hyspaniam iudicet et prospiciat de excelso.

[3] Constat siquidem quod eandem fidem debet dominus subdito, et maiorem quam subditus domino; sed si subditus dominum suum caperet, vel eidem aliquid mali faceret, absque dubio proditor esset; ita et si dominus subdituni iniuste capiat vel ab eo aliquid iniuste exhigat, proculdubio crimen prodicionis incurrit. Maior est perdicio in domesticos quam in extraneos; in amicos quam in inimicos. Igitur cum subditi sint humiles amici secundum Sapientem, maiorem prodicionem incurrit qui in eos

–––––––– 171 ––––––––

exercet tirampnidem quam in alios. Domini quidem temporales fidelitatem debebant pauperibus, eciam antea quam eis homagium facerent, cum sint eorum proximi et christianitatis fibula coniuncti. Igitur cum fidelitas per homagium duplicetur, prodicionis crimen magis incurrunt domini, si ledunt vasallos suos post factum homagium quos tenenter defendere ac fovere, quam ante homagium sibi factum. Unde sciendum est quod, sicut vasallus tenetur domino servare fidelitatem in sex casibus, ita et dominus vasallo. Et isti sex casus notantur in Decreto, in capitulo de forma fidelitatis, XII.ª causa, questione V.ª, ubi dicit Gracianus sic: «Qui domino suo fidelitatem iurat ista sex in memoria semper habere debet; videlicet, Incolume, futum, honestum, utile, facile, possibile.» Incolume, ne sit in dampnum domino suo de corpore suo. Tutum, ne sit ei in dampnum de secreto suo vel de munitionibus suis, per quas tutus esse potest. Honestum, ne sit ei in dampnum de sua iusticia, vel de aliis causis, que ad honestatem eius pertinere videntur. Utile, tic sit ei in dampnum de suis possessionibus. Facile vel possibile, ne id bonum quod dominus suus facere leviter poterat, faciat ei difficile; neve id quod possibile erat, reddat ei impossibile. Ut autem fidelis hec nocumenta caveat, iustum est. Sed quia non sufficit abstinere a malo, nisi faciat quod bonum est, restat ut in eisdem sex supradictis consilium et auxilium domino suo fidelis prestet, si beneficio dignus videri vult, et salvus esse de fidelitate quam iuravit. Dominus quorum fideli suo in omnibus hiis vicem reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur male fideri, sicut ille si in eorum prevaricatione, vel faciendo vel consenciendo deprehensus fuerit, perfidus et periurus iudicatur.

[4] Reddant igitur domini vassallis ea ad quera de foro et de iure et de regni consuetudine obligantur; et vassalli similiter reddant cis vectigalia et tributa, et alia que iuxta regni approbatam consuetudinem postulantur. Ad hoc enim hortamur in lege divina, in lege canonica et civili. Set hodie, peccatis exhigentibus, non petunt principes a vassallis debitum, sed indebitum; non quod iustum et consuetum, sed quod iniustum est et penitus insuetum, et ad que vassalli nullatenus obligantur; unde sicut pullus a milvo, agnus a lupo, favus ab urso, edus ab aquila; sic

–––––––– 172 ––––––––

et homines populares a presidentibus continue devorantur, quamquam ipsi populares principibus et prelatis fidelius et utilius obsequantur.

[VII. De infidelitatibus potentum precipue; et a quibus proditiones, et seditiones, et direptiones ab inicio originem habuerunt.]

[I] Audiant proinde detractores, et contra nummantinum concilium latratores, et sciant quod non legimus homines, pro fidelitate mundi tam dura et aspera sustulisse, sicuti Zamorenses. Sciant nichilominus principes et maiores, et ceteri qui totum mundum regere debuerunt; quod ipsi suis exemplis possimis et factionibus scelerosis totum secculum destruxerunt.

[2] Et ut alcius ducam rete, Lucifer nacione celestis, sublimior et perfectior pre aliis creaturis, cum sui altitudinem inspexisset, in superbiam elevatus, dissensionem in celo posuit atque scisma; et hoc idem in terris similiter operatur. Adam similiter et Eva, humani generis principes et prothoplasti, quia volaerunt rapere divinitatem, amiserunt felicitatem. Cayn principium et caput generationis humane, primus inter homines proditor et fratricida, et ex avaritia opes congregans, suos ad latrocinia invitabat. Simplicitatem vite hominum, ad invencionem mensurarum et ponderum permutavit; et ad calliditatem et corrupcionem perduxit. Terminos terre primus posuit. Civitates muravit; et timens quos ledebat, ob securitatem suos in urbibus collocavit secundum Iosephum. Hic septem peccata comisit. Non recte divisit, fratri invidit, dolose egit, voccans in agrum occidit, procaciter negavit, [profugit,] desperavit.

[3] Nemroht autem primas nobilis ex patre Chus de Cham, et ex matre Cibele de Yron filio Sem, gigas fortissimus, cuius erat statura decem cubitorum altitudinis, venit ad Yonitum, et eruditus est ab eo in maltis, et doctus de ortu quatuor futurorum regnorum, et casu eorum per succesionem, videlicet: qui primi regnarent de Cham; deinde de Sem unde descendant perse; tercio de eodem Sem et de Iaphet, unde descendunt greci; quarto de Iapheh, a quo romani. Fuit autem Nemroth potens in terra et robustus

–––––––– 173 ––––––––

venator hominum coram Domino, id est extinctor et oppressor amore dominandi. Hic transivit ad caldeos, et docuit eos ignem colore, et sollicitabat genus suum de Sem, ut inperaret aliis quasi primogenitus. Qui cum nollet adquiescere, cepit eos sollicitare de timore diluvii, ne iterum inundaret et disperderet eos. Transiit autem Nemroth ad filios Cham, et regnavit inter eos. Huius exemplo cepit rognare Ietram super filios Sem, et Suffene super filios Iaphet. Tunc consilio Nemroth convenerunt predicti duces in campum Sennaar, et timentes diluvium, ceperunt hedificare turrem que pertingeret ad celos, habentes lateres coctos pro saxis, et bitumen pro cemento. Hoc autem bitumen ut ferunt non nisi sanguine menstruo dissolvitur, postquam fuerit desicatum. Turris in altitudine tenere duo mille sexcentos triginta tres passus dicitur. Lititudo tanta fuit, ut aspicientibus altitudo longe minor videretur. Ceterum ambitus civitatis quadringentis octoginta stadiis distendebatur. Ipsa autem latitudo murorum, in consummacione pinnee utroque latere habitaculis eque disponitis, media intercapedine sui iunctas quadrigas capiebat. Murus cocto latere atque interfuso bitumine erat compactus. Fossa extrinsecus late patens undique, vice ampnis circunfluebat. In fronte autem, murorum erant centum porte eree, nimie magnitudinis. Murus civitatis habebat in latitudine cubitos centum L, et in altitudine sexcentos. Erant autem cubiti forte geometrici, quemadmodum cubiti arche Noe. Continet antem cubitus geometricus sex nostros, vel, secundum quosdam, IX. Angeli vero de mandato Domini ventos validissimos inmittentes, ut habetur in hystoriis scolasticis, turrim everterunt, et linguas eorum in LXX.ª divissit Altissimus Rex celorum, unde et civitas Babilonia, id est, confussio, est vocata. Alibi vero legitur quod Nemroth expulit filios Sem et filios Iaphet a turri calliditate quadam, et Babiloniam condidit, et regnum suum super filios confirmavit. Et postea ad persas migravit, eosque ignem colore docuit. Fuit autem predicta civitas a Nemroth gigante fundata; a Semiramide regina uxore Nini reparata; a Ciro rege una hora dirupta et eversa.

[4] Ninus, filius Beli Nemrothidis regis Babilonis, primus post mortem patris bella campalia instituit, et armorum multa instrumenta invenit. Et auxiliante uxore sua Semiramide, que

–––––––– 174 ––––––––

in multis sapientissima videbatur, totam Assiriam obtinuit. Et civitatem, in qua caput erat regni, itinere dierum trium ampliavit; et a suo nomine Ninive numcupavit. Hic femoralia, id est, bracas invenit, ne denudato Noe in opprobrio succederet filiorum. Rex autem Ninus primus invenit idola tali modo: Mortuo Belo Nemrothide patre suo, Ninus in solacium doloris ymaginem fieri patris fecit, cui tantam reverenciam exhibuit et honorem, ut omnibus sceleratis ad eam confugientibus remitteret factiones. Proinde homines de regno honores divinos in ymaginem fictilem, transtulerunt. Maligni etiam spiritus quasdam, delusiones circa ymagines faciebant, unde excecati mente miseri mirabantur. Huius exemplo plurimi caris suis mortuis ymagines dedicarunt. Et sicut ab ydolo Beli cuncta traxerunt originem, sic et ab eius nomine generale nomen assumpserunt. Sicut enim dictus est Belym ab assiriis, sic et alie naciones secundum ydiomata lingue sue dixerunt. Alie Bel, alie Beel, alie Baalim. Immo et nomina specificarunt, nam alie Belfegor, alie Beelzebuth dixerunt. Sirophanes primus fuit ydolatra egipciorum. Caldei ignem adorabant; et cogebant alios idem facere, alia ydola comburentes. Sacordotes vero Egipti, qui aquam adorabant, eo quod Egiptum pro ceteris regionibus utilis irrigabat, magnum quoque ydolum in honorem Beli formaverunt. Et removentes coronam auream, apossuerunt ei vas fictile, ad modum corone perforatum, ad quod per occultos meatus aqua de super veniebat inferioribus cera obturatis. Venientes autem Caldei appossuerunt ignem, et liquefacta cera, aqua defluens que erat in corona extinxit ignem et prevaluerunt ydola Egipti. Hec omnia ideo proponuntur ut exempla malorum et incrementa que a principibus et sacerdotibus processerunt a principio mundi, ordinabilius pateant intuenti.

[5] Contumacia et irreverencia Pharaonis regis Egipti contra Dominum Altissimum, et aliorum regum orientalium, satis fuit notoria toti mundo. De regibus autem Israel, Ecclesiastici, XLVIIII capitulo, diffinitur. Qui, proter David et Ezechiam, et Iosiam, omnes regos peccatum ydolatrie vel blasphemie commiserunt.

[6] Romanorum mores tangens beatus Bernardus in principio quarti libri de Consideracione ad Engenium papam, dicit sic: «Quid loquar de populo romano? Populus romanus est. Nec brevius

–––––––– 175 ––––––––

potui, nec expressius totum aperire de tuis parrochianis quod sencio. Quid tam notum seculis quam protervia et cervicositas romanorum? Gens insueta pati, tumultui assueta. Gens inmitis et intractabilis, usque adhuc. Subdi nescia, nisi cum non valet resistere.» Et sequitur: «Ante omnia sapientes sic ut faciant mala, bonum autem facere nesciunt. Hii invisi terre et celo, utique iniecere manus. Impii in Dominum, temerarii in sancta, sediciosi in invicem, et emuli in vicinos, et inhumani in extraneos. Quos, neminem amantes, amat nemo. Et cum timeri affectent ab omnibus, omnes timeant necesarie est. Hii sunt qui subire non stinent, preesse non norunt. Superioribus infideles, inferioribus importabiles. Hii inverecundi ad petendum, ad negandum frontosi. Hii importuni ut accipiant, inquieti donec accipiant, ingrati ubi acceperint. Docuerant linguam suam grandia loqui, cum operentur exhigua. Largissimi promissores, parcissimi exhibitores. Blandissimi adulatores, et mordacissimi detractores. Simplicissimi dissimulatores, et malignissimi proditores.» Romulus et Remus gemelli ex patre Marte et matre Ylia nascuntur, et a lupa nutriri feruntur, que creditur fuisse meretrix que prostitucione sua multos occidebat. Prophetabant autem tum in Iudea, Osee, Iohel, Ysayas, et Micheas. Anno vero ab urbe condita tercio, Remus rastro pastorali occisus est a Fabio, duce Romuli. Tholemon, dux Romuli fuit. Sub Ozechia rege, Romulus apud paludem Capere nusquam conparuit postquam Numa Pompilius regnavit; qui, ut fertur, Numanciam condidit; et januarium et freviarium X mensibus adecit. Alii vero dicunt quod, cum Remus et Romulus adolessent, prede et latrocinii crudelibus studiis se dederunt. Qui similium conciliabula asciscentes, ceperunt cam sua multitudine prevalere. Et albanorum civitatem ingressi regem Amulum, qui munitorem avum eorum maternum de regno expulerat, peremerunt, et munitorern regno restituerunt. Remus autem et Romulus cum essent annorum XVIII, civitatem modicam hedificarunt, in monte qui dicitur Palatinus. Cumque ad eos adveniret multitudo maxima populorum, ut in populos crescerent pociores, cogitaverunt templum inmunitatis construere, ad quod veniens quilibet salvaretur. Et propter tante impunitatis asillum, ad hoc templum iniuriosi et rei ex omni Italia veniebant. Cumque

–––––––– 176 ––––––––

in tanta multitudine non conclusa nullius ordo iudicii servaretur, statuerunt urbis ambitum dilatare ut muro quamtumlibet modicum elevato, qui alias quam per portam presumeret introire, mortis sentencie subiaceret. Primo igitur anno Achaz regis Inde, XI kalendas may, Remus et Romulus Rome urbis primarium lapidem posuerunt. Et usque ad apodiationem, muris in circuitu VIX erectis, Remus plebiscitum fratris et populi non atendens, ut agilitatem ostenderet per murum interius insilivit. Et scandalo in populo excitato, omnes transgresionis iniuriam causabantur. Sed Fabius qui erat dux Romuli, persuasus, Remum morti concione habita condempnavit. Et pastorali rastro distratus, continuo expiravit. Fuit autem Roma condita in monte Palatino quinta olimpiade, sub rege Achaz, quo Thobie hystoria est incepta. Incepit autem primum olimpias a grecis, tempore Ozie regis. Vocabatur autem olimpias Iudus qui flebat in monte Olimpio in quinto anno, quatuor intermodiis annis vacantibus, quadriennio sub una olimpiade supputato. Post Romulum regnavit Numa Pompilius, a quo fait Numancia forsitam appellata, que nunc Zaniorensis civitas appellatur.

[7] Nabuchodonosor rex maximus elatus superbia, et non cognoscens Deum ut debuit, post revelaciones sompnorum que vidit, ab hominibus est eiectus, et fenum ut bos comedit. Mutatus est, non corporis mutatione, sed mentis alineatione, et videbatur quasi esset bos in anterioribus, et in posterioribus leo; quia in prima etate fuit voluptuosus et cervicosus, et in fine multos interfecit, et nullus regum ei resistere potuit. Daniel autem oravit Dominum et optinuit ut VII menses verterentur; in quibus, XL.ª diebus insaniam paciebatur, et per alios XL.ª ad cor hominis vertebatur, donec VII menses complerentur, post quos revocatus est. Non tamen statim regnavit; sed statuti sunt pro eo VII iudices; et usque ad finem VII annoram penitentiam egit, panem et carnes non comedens et vinum non bibens, iuxta consilium Danielis. Evilmoradach rex, frater Nabuchodonosor, minoris duxit uxorem fratris sui. Et tractus libidine dominandi, timens ne resurgeret pater suus, quia sepulcrum patris aliquando movebatur, ipsum patrem in secreto iussit extumulari, et cor atque cadaver, eius tradi CCC vulturibus devoranda. Fecit autem hoc de consilio

–––––––– 177 ––––––––

regis Joachim, qui dixit sibi quod non resurgeret pater suus quousque redirent in unum voltures quos fecerat avolare. Baltasar rex, irreverens in Deum excelsum, ea nocte qua vidit manum contra se scribentem in pariete, eadem nocte interfectus est prodicionaliter a caldeis.

[8] Phylippus pater Alexandri putativus per insidias peremptus est a Pausania trahente genus ab Horeste; qui Pausanias, facto homicidio, afugit. De cuius genere fuit Paula mater Eustochii; que inter alios contribules Pausanie, qui fugerunt, fugit Romam, et facta est civis romana. Alexander, filius Neptabi regis egipciorum naturaliter, filias Philippi regis grecorum adoptive, filius dei Amonis nuncupative, cuius mater fuit Olimpiades, post mundi subiugacionem, post duarum statuarum fusilium fabricationem, quas in sui titulum fecerat fabricari, nichilominus post ariolorum et demonum consultationes, Cassander et Iobas principes, superstipatores regis futuri et satellites, ipsum veneno interfecerunt, eorurn patre Antipatro consulente. Iobas autem nobilis adolescens et qui Principi assistebat, una hora per administrationem pocilli pocionati de medio substulit mundi principem et monarcham. Et ut prodicio ipsius effectum potissimum sortiretur, postquam Alexander post assumptam pocionem, pennam peciit qua venenum evomeret iam assumptum, Iobas proditor prelibatus pennam mortali poculo intinctam tradidit Alexandro. Quam ut in guttur immisit, sensit amplius se gravari; voluit autem sipsum in fluvium Eufratem precipitare ne amplius inveniretur, nisi obviasset Roxames, filia Darii, uxor eius. Tunc Alexander vocavit Iobam proditorem, de quo plurimum confidebat; et precepit vocari suum notarium Symeonem, cum quo testamentum suum ordinavit, ut in libro nostro continetur, cuius titulus est armarium scripturarum. In libro illustrium personarum ordinavimus illud idem, ubi continetur hystoria nobilissimi Alexandri; in libro quoque de mundi etatibus succincte tradidimus illud idem.

[9] Julius Cesar de partibus transmarinis Romam venit, et gloriose receptus; et octavo decimo die de Roma Saguncitun accessit; et principantibus Pereo et Afranio totam Hyspaniam romano imperio subiugavit, ut superius dictum est; et Hyspalim

–––––––– 178 ––––––––

Juliam Romulam vocavit; et per diversas Hyspanie partes itinera ob insigne nominis fieri iussit; et turrim mirabilem in Faro Gallecie condidit, ut dictum est; et ab Hyspania regressus Rome dolo Bruti et Cassii occisus est post annos V et menses VII quam ceperat regnare. Tribus autem annis et mensibus VII post victoriam Ponpey solus tenuit principatum. Obiit autem Cesar anno etatis sue quinquagesimo VI. Corpus eius combustum est a populo romano in foro, et statuerunt sibi columpnam lapidis numidici, super quam tumulatus est in pomo deaurato que Julia dicta est. Quadam vero die cum iret in Capitolium date sunt ei littere indices mortis sue, et in manu eius nondum solute invente sunt. Quas si legisset, mortis sue conscius fuisset. Eodem tempore, aperuerunt tres soles in oriente, qui paulatim in unum corpus solare redacti sunt. Cesaris autem nomen quo alii imperatores cesares sunt vocati, a Julio Cesare incoavit, secundum Hysidorum, VIII Ethimologiarum. Qui bello civili commoto, primus romanum et singularem obtinuit principatum. Cesar autern dictus est eo quod ceso mortue matris utero, vel quod cum cesarie natus sit, a quo imperatores sequentes cesares dicti, eo quod comati essent. Qui enim secto utero eximebantur, cesones et cesares appellabantur. Et a Julio Cesare usque ad Tiberium tercium, imperatorem, fuere Rome LX imperatores cesares appellati. Et ex vandalis in Hyspania, fuerunt reges VII. Et ex gothis in Hyspania ab Athanaricho primo rege gothorum, utque ad Aldefonsum regem filium. Raimundi ducis et Urrace regine, fuere reges LII. Ab Incarnacione vero Domini recurrente anno CC.º LXXXII.º fuere Hyspanie reges LX novem. Quales autem ex eis aliqui fuerint, liber noster de Etatibus et de viris illustribus manifestat.

[10] Octovianus primo Cesar postmodum Augustus dictus est, eo quod romanum imperium augmentavit. Ab isto vero, Augusti sunt imperatores ceteri appellati. Hic genere romanus fuit, ex patre Octaviano senatore romano. Maternum genus ab Enea duxit. Julii Cesari nepos fuit, et filius adoptivus. Totum mundum in unam redegit monarchiam. Quatuor triumphos preclare egit, videlicet Dalmaticum, Asiaticum, Alexandrinum, Hyspanicum; post quos Cesaragusta civitas Augusti precepto in Hyspania conditur. Huius anno quarto, era singulorum annorum ab eo extitit

–––––––– 179 ––––––––

constituta, quando primum orbem descripsit et censum exegit. Dicta era ex eo quod totus orbis singulis annis es rei publice in signum tributi reddere est professus. Constituta vero fuit era XXXVIII anno ante nativitatem almiflui redemptoris. Fluxerunt autem ab Adam usque ad nativitatem almiflui Jhesuchristi anni quinque mille ducenti, uno excepto, secundum septuaginta interpretes. Secundum alios anni quinque milia centum nonaginta tres. Secundum alios centum nonaginta tres. Secumdum alios centum nonaginta novem. Et a conditione romane Urbis anni septingentesimi quinquaginta duo. Hebrei vero pauciores computant annos; eo quod Moyses, obmisis centum annis, quibus Adam filium suum Abel mortuum luxit, centum triginta annorum eum esse dixit, cum genuit Seth. Septuaginta autem interpretes et Josephus atque alii plures hystoriographi ducentorum triginta annorum eum fuisse scribunt, cum genuit Seth. Judei quoque propter odium fidei christiane, ne contra eos proferatur testimonium veritatis, quedam de libris legis preciderunt, et quedam immutarunt. In computatione vero annorum ab Adam usque ad Christum auctores diversiticati sunt; eo quod aliqui computarunt usque ad nativitatem et a nativitate; alii usque ad diem in qua baptizatus est, et a die qua baptizatus est computant, propter vim regenerativam aquis datam; alii usque ad passionem et a passione Domini computant, quia tunc facta est redempcio nostra et aperta est celi ianua, atque inchoata quodammodo etas septima quiescencium. Melius autem videtur a nativitate ipsius inchoandum, eo quod Apostolus dicit: cum venerit plenitudo temporis, misit Deus filium suum, etc.

[11] Natus est autem Jhesus quadragesimo secundo anno Octoviani Augusti, anno centesime nonagesime tercie olimpiadis, tricesimo anno regni Herodis. Hoc ipso die quo natus fuit, trans Tyberim in taberna emeritoria fous olei de terra emanavit, ac per totum diem largissimo rivo fluxit. Tunc eciam statim ut virgo peperit, illa statua aurea corruit, quam in Romuliano palacio Romulus posuerat, dicens: Non cadet donec virgo pariat. Tunc eciam circulus ac celestis arcus apparuit circa solem. Post nativitatem vero almiflui Jhesuchristi imperavit Octovianus annis quatuordecim. Hunc populi romani videntes esse tante pulcritudinis

–––––––– 180 ––––––––

quod nemo in occulis eius intueri poterat; et tante prosperitatis et pacis quod totum mundum tributarium sibi fecerat, dicunt ei: Te volumus adorare, quia deitas est in te. Si hoc non esset, non omnia succederent prospere. Qui renuens, inducias, postulavit; et ad se sibillam tiburtinam sapientem vocavit, cui quod senatores sibi dixerant recitavit. Que spatium trium dierum peciit, in quibus artum ieiunium operata est. Post tercium vero diem hoc modo imperatori respondit:

	Judicii signum, tellus sudore madescet
	Et celo rex adveniet per secla futurus,

et cetera que sequntur. Illico apertum est celum; et nimius splendor irruit super eum. Et vidit in celo quandam pulcherrimam virginem stantein super altare et puerum tenentem in brachiis; et admiratus est nimis. Et vocem dicentem audivit. Hec ara, filii Dei est. Qui statim prohiciens se ad terram, adoravit. Quam visionem senatoribus retulit; et ipsi mirati sunt nimis. Hec visio fuit facta in camera Octoviani imperatoris, ubi nunc est ecclesia Sancte Marie in Capitolio, ubi nunc fratres minores sunt. Ideo ante dicta est ecclesia Sancte Marie Ara Celi, vel secundum alios in Aëra Celi.

[12] Cum autem Octovianus ab Oriente victor reversus urbem cum triplici triumpho ingressus esset, tunc primun Augustus eo quod rem publicam augmentaverit, a romanis est salutatus. Hic vicit preliis dachos, et germanorum ingentes copias postravit. Quo bello captivorum quadraginta milia hominum ex Germania transtulit, et supra ripam Reni in Gallia collocavit. Nullo eo in bello felicior. Quadraginta quatuor annis quibus solus gessit imperium civilissime vixit. Duodecim enim annis aliis cum Antonio regnavit. Hic est gloriatus se urbem lateritiam invenisse, et marmoream reliquisse, et quam plurimo decorare ornatam. Anno ipsius vicesimo quinto Oracius poeta Rome moritur. Tempore Octoviani erat taberna famosa trans tiberim que ideo dicebatur emeritoria; quia emeriti ea que suis stipendiis meruerant ibi solaciando expendebant. De qua quia in die Nativitatis Domini fous olei erupit, ad honorem beate Marie Virginis constructa fuit ecclesia ibidem, a beato Papa Calixto primo. Mortuus est auteni Octovianus

–––––––– 181 ––––––––

Augustus anno vite sue septuagesimo septimo apud Attelam civitatem Campanie, et sepultus est in Marcio campo. Tempore Augusti computata sunt civium romanorum nonagies trecenta milia et octoginta milia. Nec enim iste maximus imperator viciis caruit; nimis enim libidini serviebat, nam inter duodecim cathamites totidemque puellas erat solitus acubare.

[13] Gayus, qui et Gallicula, imperator post Tiberitim, qui et nepos eius, sceleratissimus homo fuit; et duabus suis sororibus stupra intulit, et ex una natam filiam recognovit. Se tamquam deum coli fecit. Per totum eciam imperium ymaginem suam misit ut adorarent eum. In templo quoque Jherusalem statuam Jovis sub suo nomine iussit. Hic cum esset Rome et rediret a Iudis crescentibus, interfectus est consilio senatorum. Eodem tempore Herodes Agripa, dum oblatos sibi divines honores non respueret, dixit: Eu, ego deus vester maior. Et statim percussit eum angelus Domini. Qui per quinque dies magnis doloribus cruciatus, consumptus vermibus expiravit. Imperatrix Mesalina uxor Claudiani imperatoris, sicut scribit Juvenalis, tante libidinis fuit, ut in prostibulis primo elam, deinde se publice omnibus exponebat, non saciata, sed lassata recedens. Nobiles eciam mulieres ad hoc ipsum trahebat. Nero imperator romanum imperium deformavit. Piscabatur retibus aureis, que sericis viminibus extrahebantur. Influitam senatus partem interfecit; bonis hominibus hostis fuit. Citaretico habita vel tragico utebatur. Parricidia multa commisit; fratrem, uxorem, matrem, et magistrum suum incisione vene et haustu veneni Senecam interfecit. Sororem suam prostituit et interfecit. Roman incendit ut troiani incendii posset similitudinem speculari. Secum habebat Symonem magum, cuius maleficiis deludebatur. Petrum et Paulum Dei apostolos inierfecit. Hic, cum ad penam propter sua maleficia quereretur, fugit de palacio, et se ipsum ad quartum Urbis miliarium interfecit; a lupis autem creditur devoratus. Hic nullum hominem pudicum vel purum ex aliqua parte corporis iudicabat; ideo sais libere omnia scelera concedebat. Nullam vestem bis induit, soleas argenteas mulis facit. Palacia sua ex auro, argento et gemmis et ebore construebat. Vitellius imperator interfectus fuit a duobus ducibus Vespasiani; et in Tyberim mersus caruit sepultura. Domicianus imperator,

–––––––– 182 ––––––––

frater Thiti, interfecit nobilissimos e senatu. Dominum et Deum se primo appellari iussit. Nullara sibi poni statuam in Capitolio nisi auream vel argenteam passus fuit. Consobrinos suos interfecit. Ipse vero a suis fuit in palacio interfectus, et cum dedecore tumulatus. Filia Antonii imperatoris, qui dictus est Pius, Faustina nomine, cum vidisset gladiatores duos simul cum, gladiis ludere, exarsit in unum. Propter quod cum languere cepisset, viro suo Marco Antonio causam langoris manifestavit. Qui per medicorum consilium caldeorum, ipsum gladiatorem fecit interfici; et sanguine illius, Faustine corpus perungi; maxime illam partem corporis ubi libido concupiscencie vehemencius inflammatur. Quo facto infirmitas et temptacio mox cessavit. Comodus imperator, cunctis incomodus, in domo vestali interiit strangulatus. Macrinus imperator cum filio suo detruncatur. Antonius Caracalla imperator, impaciens libidinis fuit. Novercam suam, uxorem duxit; sedicione militari interfectus fuit. Similiter Marchus Aurelius Anthonii filius, Alexander imperator in tumultu periit militari. Gordianus imperator fraude suorum interiit. Galienus fraude ducis sui Aurelii est occisus. Decius iunior a Valeriano et Galieno in imperatorem creatus fuit, sed non extitit imperator. Ab hoc autem fuit martirizatus Laurencius. Dioclecianus veneno periit. Maxencius, sub quo passa fuit beatissima Katerina, sub Galerio et Constantino patre maximi Constantini imperatorem assumitur a Romanis. Sed Constantinus Maxencium Rome vicit in signo Crucis in visione sibi ostenso. Maxencius predictus adeo viciis plenus fuit, quod nullum vicium ipsum effugere potuit. Constantinus quoque predictus Hyspaniam sibi subegit, et Helenam filiam regis Britanie in concubinam accepit, ex qua Magnum genuit Constantinum. Theodosii vero Junioris temporibus dyabolus in Creta in specie Moysi apparuit, et promisit iudeis ut per mare in terram suam eos duceret pode sicco. Cumque mare intrassent, eos ibidem neccavit.

[14] Julianus Apostata, nepos Magni Constantini ex parte fratris, cura timeret Constancium imperatorem qui iam occiderat fratrem suum, monasticam vitam sumpsit. Demum fugiens magos et ariolos inquirebat, si posset fieri imperator. Cui demon mediante quodam mago apparuit, et accepta ab ipso christiane fidei

–––––––– 183 ––––––––

renunciacione, ipsum futurum imperatorem predixit. Factus postmodum imperator cum ad bellandum contra persas processisset, transiens per Cesaream Capadocie, multa oprobria beato Basilio illius civitatis episcopo et christianis fecit. Et eisdem cominans in regressu, beatus Basilius orans et ieiunans cum christianis, vidit beatam Virginem precipientem Mercurio militi dudum ante in quodam monasterio sepulto, ut se et filium eius de Juliano apostata vindicaret. Quod factum est. Nam et Mercurius miles dudum iam sepultus, asta percussit ipsum apostatam Julianum. Quo percusso, Julianus expirans blasphemando clamavit: Vicisti, galilee, vicisti.

[15] Mauricius imperator cum mortem fuisset beato papa Gregorio comminatus, apparuit Rome vir quidam in monastico habitu evaginatum gladium habens per civitatem transeundo clamans: Eodem anno Mauricium gladio perimendum. Quod imperator audiens, de malis suis penitens, per se et per alios Deum oravit, ut hanc sententiam revocaret. His gestis, audivit in sompnis vocem dicentem: Vis ut hic aut in futuro indicio tibi parcamus? Et imperator respondit: Arnator miserorum Deus, hic mihi redde malum meum, ut in futuro parcas. Post, Mauricius in oriente constitutus, cum milites suos a rapinis cohiberet, nec tamen eis stipendia consueta daret, milites provocati Phocam super se contra Mauricium Caesarem creaverunt. Quo audito, Mauricius in quamdam insulam fugit; ibique cum uxore et duobus filiis per Phocam interemptus est. Hic primus ex graecorum gente romano presedit imperio. Huius tempore, apud Doanium mulier infantem peperit sine oculis, sine brachiis, sine manibus; a lumbis autem erat ut cauda piscis. In Nilo eciam flumine apud insulam Deltam, syrene in specie viri et mulieris ab exercitu romano vise sunt a mane usque ad meridiem. Liberium quoque imperatorem predecessorem imperatrix arguebat, eo quod thesauros suos pauperibus erogabat; unde ipsum dissipatorem publice, acclamabat. Cui Liberius respondit: Confido in Domino quod fisco nostro non deerit pecunia; sed de hiis que Dominus nobis contulit, elemosinas faciendo, thesauros conquiremus in celo. Et cum transiret per quoddam palacium imperiale, vidit in pavimento tabulam marmoream, in qua erat crux sculpta. Cumque illam tabulam

–––––––– 184 ––––––––

fecisset levari dicens indignum esse crucem pedibus conculcari, que in pectoribus et frontibus hominum debet esse, apparuit sub illa alia tabula eodem modo cruce sculta. Cumque et illam levari fecisset, invenit infinitum thesaurum. Constantini quinti tempore, Karulus Martello Parissius in sancto dionisio sepelitur; sed post modicum tempus in sepulcro eius non nisi unus serpens maximus invenitur. Leo quartus imperator cum insaniret cupiditate, coronam cuiusdam ecclesie carbunculos habentem accepit. Quam cum portaret in capite, febre correptus moritur. Constantinus, Leonis filius, cum Hyrene matre sua imperavit, X annis; sed quia matrem privavit imperio, ipsa rancore femineo stimulata, filium exoculans imperavit tribus annis. Constantinus vero ante excecacionem sine matre sua imperavit V annis. Huius Constantini primo anno quedam aurea lamina in Constantinopoli in quodam sepulcro, cum quodam defuncto ibidem iacente, inventa est cum hac scriptura: Christus nascetur ex virgine Maria, et credo in eum. Sub Constantino et Hyrene imperatoribus, o sol, iterum me videbis. Hiis temporibus sol XVII diebus non apparuit; ita ut multi dicerent quod hoc propter excecacionem principis contigisset. Hyrene autem imperatrix ut securius regnaret, fecit evelli oculos filiorum sui filii Coustantini.

[16] Karulus magnus, quamquam in aliis felicissimus extiterit, tamen in hoc infelicitatem magnam incurrit quod numquam a latere suo dimittere voluit fillas quas habebat, nec aliquam illarum coniugio copulare. Et, ut dicit Alcuynus magister suu, ex hoc mala suspicio fuit de ipso in populo generata. Dicebat enim Karulus se non posse, carere contubernio predictarum. Hunc prodidit Galalom in Pireneis montibus, sicut fertur; sed hoc inferius pertractabitur, Deo duce, cum pervenerimus ad Delfonsum regem dictum castum. Lodovicus imperator, filius magni Karuli, multos principes exterravit; et ex hoc contra se optimates et eciam proprios filios concitavit; ratione cuius, optimates et filii procurarunt ut imperii deponeret dignitatem; et sic a principibus et propriis filiis proditus arma deponit et recluditur; sed eodem anno populus eumdem restituit pristine dignitati. Ab isto autem prodicionis tempore ad Saxones Francorum gloria, quoad regimen imperii est translata. Hoc tempore, in territorio Tullensi

–––––––– 185 ––––––––

puella XII annorum post sacram comunionem a sacerdote in pascha susceptam, per VI menses pane et aqua, deinde omni cibo et potu per triennium. abstinuit. Hoc eciam tempore in Gallia ante solsticium estivale magna tempestate exorta, cum grandine ingens fragmentum glaciey cecidit; cuius latitudo VII pedum, et longitudo XV, altitudo duorum fuit. Lotarius primus, qui et imperator, partito imperii sui regno, suscepit habitum monacalem. Post mortem vero ipsius, inter angelos et demones de ipsius anima magna fuit altercacio subsecuta; adeo quod cunctis assistentibus corpus distrai videbatur; sed, monachis orantibus, demones sunt fugali. Carulus, filius imperatoris Lodovici, secundus, per triduum vexatus fuit a demone in presencia patris, et eciam optimatum. In ipsa vero vexatione professus est sibi hoc imo accidisse, quia in patrem proprium conspirarat. Hoc tempore in Brixia Italie civitate, tribus diebus et tribus noctibus, sanguis celitus emanavit. Huius tempore Johannes Scothus doctissimus in scripturis in Franciam venit, et regatu Lodovici gerarchiam Dionisii de greco transtulit in latinum. Qui postea per discipulos quos docebat stilis confossus mortuus est. Carulus secundus imperator, cum a galliis in Italiam pergeret, per quendam iudeum sedetiam nomine pocionatus, in Alpibus diem clausit extremum. Carulus tercius qui et imperator dictus iunior sive grossus, ab optimatibus regni repudiatur. Arnulphus imperator longa infirmitate tabefactus, nulla arte medicinali poterat adiuvari quin a pediculis consummeretur. Boleslaus frater Vercelai ducis Boemie, ipsum Vercelaum fratrem et ducem, et dominum interfecit. Fuit autem Vercelaus dux Boemie tante humillitatis et devotionis, quod cum uno servo clam de nocte ad silvam propriam ibat, et propriis humeris ligna ferens clam ante fores viduarum et pauperum deponebat. Colligebat spicas clam de agro suo nocte, etclam virga excuciens, et manu propria hostias faciens, distribuet per ecclesias. Hic post CCC annos passionis sue regi Dacorum Henrrico quiescenti per visum aparuit, eique quod suo genere mortis non deberet mori revelavit. Precipiens sibi ut hinc honore ipsius qui Vercelaus dicebatur, monasterium construeret. Qui rex a sompno consurgens, stupefactus de visione, cepit de sancto Vercelao de quo nunquam ante audiverat, ab episcopis et ab illis

–––––––– 186 ––––––––

quis esset perquirere, et certificatus quod fuisset princeps Bohemie, et a fratre occisus, cepit ad honorem ipsius nominis cisterciensis ordinis monasterium magnarum possesionum construere; sed ante quam, consumasse, fratre suo Abel procurante sicut sanctus revelaverat, est perentus. Contigit autem hoc tempore Henrici qui in Alemania tantummodo, non hi Italia imperavit, Tempore Octonis secundi, filii Octhonis primi, Theuthonici imperatoris, sanctus Edevardus rex Anglie, a noverca sua prodicionaliter, ut dicitur, est occisus. Tres autem Octhones theuthoniei per generacionis seriem regnaverunt. Verumptamen fuit postmodum institutum ut per officiales imperii imperator eligeretur, qui sunt septem. Videlicet tres cancellarii, scilicet, Maguntinus, cancellarius Germannie; treverensis, cancellarius Gallie; Coloniensis, cancellarius Ytalie; Marchio Brandeburgensis, camerarius; palatinus dapiffer; Dux Saxonie, ensem portans; pincerna, rex Boemie. Unde versus:

	Maguntinensis, Treverensis, Coloniensis,
	Quilibet imperii sit Cancellarius horum,
	Et palatinus dapifer, Dux portitor ensis,
	Marchio prepositus camere, pincerna bohemus.
	Hi statuunt Dominum cunctis per secula summum.

[17] Conrradus primus pacem in terris cupiens conservare, statuit ut quicunque principum pacem infringeret capite plecteretur. Set huius statuti transgressor, comes Lupoldus occulatur. Qui cupiens vitam salvare, cum paucis, id est, uxore et pueris, occulte fugiens in vastam solitudinem, ipsam multis temporibus tamquam heremita inhabitat, nullo penitus sciente quo devenisset; sed contigit imperatorem ad illas partes accedere, et cum venationis contra bestias insequens per solitudinem discurrepet, sic se ab omnibus elongavit ut solus remanens ubi esset penitus ignoraret. Et nocte propinquante, imperator multum anxius ad predicti comitis heremitorium casu pervenit. Qui benigne receptus, cum post laborem in stratu dormiret et eadem nocte predicti comitis uxor filium peperisset, audivit vocem imperator in sompnis ipsum puerum generum suum futurum acimperii successorem. Hanc vocem imperator primo contempnens, cum iterata

–––––––– 187 ––––––––

fuisset, anxius viso puero de mane cum ad suos pervenisset, vocatis duobus secretariis occulte mandavit ut predictum puerum rapientes in silva occiderent et sibi cor pueri aportarent. Ipsi iuxta mandatum puerum rapiunt, et misericordia moti non occidunt, set in nemore relinquentes cor capti leporis in argumentum occisionis imperatori deferunt. Accidit autem ut in eadem hora dux Henrricus causa venacionis audiret ipsum; quem pulcherrimum cum aspiceret, uxori sue sterili ipsum occulte deportans, mandavit eidem ut quod ipsum genuerit affirmaret. Quod et factum est; vocavitque eum nomine suo Hericum. Cumque iam adultum imperator vidisset, pensans vultum quem olim viderat et etatem, licet multum resistente patre, scilicet duce Henrico, imperator iuvenem ut sibi astaret retinuit, tractans apud se qualiter ipsum occulte perderet. Et post aliquot tempus misit eum cum litteris ad imperatricem, scribens ut ipsa sub optentu gracie sue eo die quo ipse iuvenis ad ipsam veniret, ipsum oculte suffocaret. Statimque iter agente, cum in domo euiusdam presbiteri quiesceret, presbiter ipso dormiente curiosius ipsius bursam pertractans, litteras imperatoris conspexit; et illas capte riens, illi feliciter comutavit. Nam abraso «ipso die moriatur,» reposuit «ipso die ei filia mea tradatur.» Quod et factum est, licet cum magna admiracione imperatricis propter tam subitum et stupendum mandatum. Quod imperator percipiens obstupuit, set postquam investigavit verum ipsius patrem nobilem comitem fuisse, quem rusticum credebat, dolor ipsius mitigatus est. Qui Henrricus, postquam Conrrado succesit, in loco nativitatis sue construxit monasterium. Tempore vero secundi Henrrici imperatoris, Rome cuiusdam gigantis corpus Pallantis nomine inventum est incorruptum. Cuius vulneris yatus, ubi vultieratus fuerat, quatuor pedes et semis habebat. Corpus vero altitudinem muri vincebat. Lucernaque ardens ad caput ipsius inventa est, que nec flatu extingui poterat nec liquore, sed cum stilo foramine subter flammam facto, extincta est, per illud foramen aëre introducto. Hunc dicitur turnus occidisse; et hoc ipsius epithaphium fuit:

	Filius Evandri Pallas, quem lancea Turni
	Militis occidit, more suo iacet hic.

–––––––– 188 ––––––––

Tempore tertii Henrrici imperatoris cum quidam potens sed in convivio, repente a muribus est vallatus. Et cum murium innumerabilis multitudo de nullo captaverat nisi de illo, sed cum a suis in pelago maris deductus esset nil ei profuit; quia mures navem sequentes ipsam usque ad aque introitum corrodebant. In terram ergo repositus totus a muribus dilaceratus est et comestus. Idem legitur cuidam principi Polonie contigisse. Et hoc minus mirum iudicatur; quia pro certo dicitur quod in quibusdam terris si leopardus aliquem momorderit, confestim murium copiam advenire ut vulneratum commingant, immundumque urine diluvium comitare, hominis exicium. Invenitur etiam de quodam principe, quod nulla arte poterat iuvari, quin ipsum pediculi consumerent.

[18] Igitur Henrrico imperante mirabilis multitude gallicorunt in terre sancte subsidium cruce signati inexplicabili labore per terram, et tandem per constantinopolitanam urbem transeuntes Antiochiam pervenerant. Fuerunt autem huius exercitus capitanei: Godofridus dux Lothoringie, Comes Blesensis, Comes Frandesis, Comes Sancti Egidii, et multi alii nobiles et barones, Antequam autem Antiochia caperetur, Sanctus Andreas aparuit cuidam rustico simplici provinciali genere¹⁶²dicens: Veni ostendam tibi lanceam qua perforatus fuit lesus Christus. Qui rusdicus capta civitate, presente R. comite et capellatio suo in ecclesia [sancti] Petri fodiens terram, in loco de quo revelationem habuerat lanceam invenit, anno Domini M.º LXXXIX.º Dubitantibus autem plerisque utrum lancea Christi esset, quidam, Bartholomeus nomine, quem Christus sibi apparens de lancea certificaverat, cum ipsa lancea per ignerm tredecim pedum quem fieri iusserat ilesus transivit. Et sic exercitus fiduciam in Christo et in lance ipsius habentes, intrepidi processerunt per Acon, que tuac Tholemaida dicebatur.

[19] Henrricus quartus Henrrici filius imperator, suscepto imperio, patrem suum capiens, in vinculis mori fecit. Huius temporibus papa Kalixtus, compostellanum episcopum, pro reverencia Beati Jacobi qui ibi quiescit, ad archiepiscopatus apicem sublimavit,

–––––––– 189 ––––––––

subiiciens Emeritanam provinciam sibi totam. Tempore Lotharii IIII, tanta siccitas in Francia fuit, ut flumina, lacus, fontes, et puttei siccarentur. Ignis quoque quod per rimas terram subintraverat, nec ymbribus, nec frigore nec arte aliqua biennio extingui potuit. Temporibus Conrradi secundi, Johannes de temporibus, qui annis CCCLXI vixerat, a tempore Karuli Magni cuius armiger fuerat, est defanctus.

Fredericus secundus imperator filium suum Henrricum regem Alemannie scalore carceris suffocavit. Idem eiusdem temporibus Guillelmus comes Hollandie in imperatorem electus a Frisonibus occiditur. Item anno Domini Mº [CC] XXXº IXº gens Tartarorum orientalibus partibus occupatis, et se in duo agmina dividentes, Ungariam et Poloniam intraverunt; ubi, campestri bello habito cum ipsis, frater regis Ungarie, dux Colmannus in Pannonia occiditur, et in Polonia dominus dux Henricus; et sic Ungariam potissime in solitudinem redegerunt ut pre fame valida matres puerorum suorum carnibus vescerentur. Plerique, loco farine, cuiusdam montis pulvere utebantur. Ipsius eciam tempore in Burgundia imperiali per terram solutam a montibus suffocati circiter V milia hominum corruerunt. Nam unus maximus mons, se dividens ab aliis montibus, per plura miliaria cuiusdam vallis transiens, ad alios montes accessit, in valle omnes villas terra et lapidibus operiendo.

[20] Eo tempore eciam regis Fernandi, apud Tholetum Hyspanie civitatem quidam iudeus, comminuendo unam rupem pro vinea amplianda, in medio lapidis invenit concavitatem unam, nullam penitus divisionem habentem, neque scissuram. Et in concavitate illa repperit unum librum, quasi folia lignea habentem. Qui liber tribus linguis scriptus, videlicet hebrayce grece et latine, tantum de littera habebat quantum unum psalterium. Et loquebatur de triplici mundo, ab Adam usque ad Christum, propietates hominum cuiusque mundi exprimendo. Principium vero tercii mundi in Christo posuit isto modo: In tercio mundo filius Dei nascetur ex virgine Maria; et pro salute hominum pacietur. Quod legens iudeus, cum tota domo sua fuit concito baptizatus. Erat eciam in libro scriptum quod tempo regis Fernandi debebat huiuscemodi reperiri.

–––––––– 190 ––––––––

[21] In Dacia Hemericus rex Dacorum inclitus post mortem Frederici, anno Domini M.º CC.º L.º a iuniore fratre suo Abel, ut regnare posset pro eo, in marinis fluctibus sufocatur; sed Abel ex hoc parum fuit honoris et comodi consequtus, nam sequenti...¹⁶³ anno Domini M.º CCLI.º Conradus rex, fililis Frederici, ut mortuo patre Sicilie regnum susciperet, per mare in Apuliam devenit; et capta Neapoli muros illius funditus destruxit. Set cum sequenti anno introitus sui in Apuliam infirmari ceppisset, cristere que a medicis iudicatur fieri ad salutem, veneno mixto, intulit sibi mortem. Item anno Domini M.º CC.º LXIIII.º cometes tam notabilis apparuit, qualem nullus tunc vivens ante vidit. Ab oriente enim cum magno fulgore surgens, usque ad medium hemisperii versus occidentem comam perlucidam pertrahebat. Et licet in diversis partibus mundi forte multa significaverit; hoc tamen unum pro certo compertum est, ut cum plusquam per tres menses duraverit, ipso primo aparente, papa Urbanus cepit infirmari, et eadem nocte qua papa expiravit¹⁶⁴ cometes disparuit. Hec que dicta su ex cronicis auctenticis sunt excepta; videlicet, ex cronicis imperatorum et summorum pontifficum.

[22] Post fascinora orientalium regnorum et sediciones proditorias romanorum, de quibus pauca prescripsimus; ad sediciones gothorum et factiones eorum exempli causa transitum faciamus. Et in primis memorie comendandum, quod Maldrac rex Suevorum qui regnabat in Gallecia, tercio anno regni sui fuit a suis prodicionaliter iugulatus. Rectimundus rex suevorum cum Galecis pace firmata, Colimbriam pace deceptam, diruit et dirupit. Olixbonam nichilominus occupat, lusio prodente, qui concivis preerat civitati, secundum Hysidorum in cronicis. Rex Athaulphus dum relictis galliis Hyspaniam peteret, a quodam suorum apud Barchinonam inter familiares fabelas iugulatur. Sigericus rex, dum ad pacem cum romanis esset prontissimus, mox a suis est prodicionaliter interfectus. Thurismundus rex apud Tholosam consilio fratris fuit a suo clientulo interfectus. Theodoricus rex

–––––––– 191 ––––––––

fuit a fratre suo Henrrico similiter interfectus. Amalaricus rex, apud Narbonam in foro fuit a suo exercitu interfectus. Gaudis rex fuit interfectus a quodam, qui se insanum ut regem interficeret simulavit. Thodiscus rex, apud Hyspalim a quodam suorum fuit inter epulas iugulatus. Agila rex a suis est apud Emeritam interfectus. Leovegildus rex interfecit filiam suum Hermenegillum, eo quod nolebat heresi consentire. Luyba rex, filius Recaredi, a Vitherico fuit prodicionaliter interfectus. Vithericus rex coniuracione quorumdam fuit inter epulas interfectus. Sisebutus rex, ut quidam asserunt, veneno fuit similiter interfectus. Rex inclitus Bamba prefecit Paulum provincie Gallie, qui post modicum rebellavit; set apud Nemausium fuit captus, deinde exoculatus. Multosque francos Paulo assencientes rex inclitus interemit; et Tholetum rediit cum triumpho. Set Hervigius in palacio nutrictus et honore comitis sublimatus et in superbiam elevatus et callide adversus regem excogitans herbam, cui nomen est spartus, regi optulit degustandum; et statim regi memoria est ablata, et sumpsit habitum monachalem. Vithiza rex fuit a Roderico exoculatus.

[23] Rodericus autem ultimus rex gothorum fuit, ut creditur, a Juliano comite interfectus. Per hunc comitem Julianum tota fuit Hyspania concassata; et hec devastacio usque in Pictaviam et Audegaviam, Acquitaniam et Thuroniam et Provinciam pertransivit. Maledictus furor ipsius Comitis Juliani, quia pertinax et indignitus, quia dura vesanus furia, animosus indignacione, impetuosus furore, oblitus fidelitatis, inmemor religionis, contemptor divinitatis, crudelis in se, homicida in dominum, hostis in domesticos, vastator in patriam, reus in omnes. Memoria eius in omni ore amarescit; et nomen eius in eternum putrescit. Per hunc comitem proditorem, et alios nobiles conplices suos, filios regis Vitize remansit Hyspania, Pictavia, Andegavia et Provincia populis vacua, sanguine plena, fletu madida, ululatu clamosa, advenis hospita, civibus peregrina, nudata incolis, orbata filiis, confusa barbaris, infecta sanguine, stupida vulnere, destituta munimine, et suorum solacio desolata. Hyspania filios suos plorat, et consolari non potuit, quia non sunt. Facta est eius habitacio iam deserta, eius gloria iam confusa. Iam eius filii gladio

–––––––– 192 ––––––––

ceciderunt, et eius incliti iam captivi. Principes eius in opprobrium abierunt, et vir bellator in exterminium. Qui erant liberi, mancipati sunt servituti. Qui consueverant in milicia gloriari, coguntur cultro et vomeri incurvari. Qui vescebantur voluptuose, nec vilibus saciantur. Et qui nutriti in croceis, non tangibilis amplexantur. Parvuli alliduntur, adolescentes cedibus involvuntur, iuvenes gladiis extinguntur, viri preliis prosternuntur, senes excidio consummuntur. Et quos senium et decrepita fecerant honorandos, hos affrorum crudelitas abicit extirpandos. Mulieres servantur ad ignominiam, et earum speciositas ad contumeliam. Qui robustus domino, occubuit gladio; et qui velox pedibus, a sagitariis est confossus. Pepercit gladius inimicis, et in domesticos debacatur. Non erat qui resisteret, gothis dimicantibus in se ipsos. Quis dabit capiti meo aquas et fontem occulis lacrimarum, ut plorem excidium hyspanorum et miseriam gentis gothorum? Conticuit religio sacerdotum; cessavit frequencia ministrorum; abscessit diligencia prelatorum; periit doctrina fidei et sanctorum; unio solvitur patrum ortodoxorum. Sanctuaria destruuntur, ecclesie diruuntur; et que laudabant in cimbalis, provocant in blasphemiis. Lignum salutis a sanctis eicitur. Non est qui aspiciat, ut salvetur. Sollempnia penitus cessaverunt. Non est qui iubilet in ecclesiis, et subsannat confessio Machometi. Deffedat abusio ornamenta, et vasa sancta contaminant alieni. Regionem devorant inimici, et omnis habitacio desolatur cum occiditur habitator. Civitates ignibus consumuntur, et queque viridia succinduntur. Adeo enim pestis invaluit comitis Juliani; quod in tota Hyspania non remansit civitas cathedralis, que non fuerit aut incensa, aut dirupta, aut optenta. Arabes quas vi non poterant subiugari, falso federe deceperunt, Oppera, filio regis Egice Tholetano et Hyspalensi episcopo, suadente ut subiecta arabibus viverent sub tributo. Et si forte dominus patriara visitaret, flerent subvenientibus in succursum. Et sic fraudibus circunventi, reddiderunt oppida et presidia civitatum. Et isti dicti sunt almoçaraves mixti, quandoque mixti arabibus convivebant. Quorum hodie apud nos nomen perseverat et genus. Et tali fraude arabes fere omnia occuparant. Et omnibus occupatis, rupto federe thesauros ecclesiarum et divicias incolarum pariter

–––––––– 193 ––––––––

exhauserunt, nisi quod episcopi postmodum cum reliquiis Asturiis se dederunt. Et lunc, ut creditur, fuit deductum Zamoram corpus beatissimi Aldefonsi. Quidquid illa Babilon magna inter regna seculi prima, a Ciro et Dario subversa pertulit, et Hyspania toleravit. Quidquid Roma provinciarum domina ab Alarico et Ataulpho gothorum regibus et Giserico vandalorum principe, est pressa. Quicquid Jerusalem iuxta dominicam propheciam lapide super lapidem non relicto, sustinuit diruta et incensa. Quicquid Cartago nobilis a Scipione romano direptione et incendio passa fuit; hoc misera Hyspania omnium cladium coniectis miseriis, est experta. Nec est qui adiciat miserere. Sed quia regis ad exemplum totus componitur orbis, per pecata regis Vitize et regis ultimi Roderici, aliorum regum qui precesserant, quorum aliqui factione, aliqui fratricidio sou paricidio, regni usurpaverant potestatem, successione legitima non servata incanduit ira. Hec excepta sunt ex cronicis goticis Hysidori et Roderici Archiepiscopis Tholetani.

[24] Ad sediciones alias que post regem Rodericum in Hyspania contigerunt, per nobiles potissime ac potentes, calamum convertamus. Et omissis regum arabum sedicionibus et proditionibus, que vix a nobis possunt aliquatenus conputari, conpassive contentu est notandum in cautelam et memoriam futurorum. Quod Gallecia contra Froylam regem suum et dominum filium Aldefonsi regis dicti Catholici rebellavit; sed ipsam Galleciam predictus Froyla denuo subiugavit. Hoc idem fecit vasconibus et navarris, qui contra dominum eius calcaneum elevarant. Iste a Lucensi civitate, quam hedificaverant vandali, episcopatum transtulit in Ovetum. Cumque Vimaranus frater eius esset affabilis et strenuus et decorus, Froyla rex ob zelum regni propriis ipsum manibus interfecit. Set non impune tulit; nam in Asturiis apud Canicas sive Cangas, fuit idem rex Froyla interfectus consimili factione. Hic in quodam prelio LIIII.^or arabum milia interfecit. Item contra Sylonem regem Gallecia revellavit; set ipsos gallecos in monte Cipio superavit, et suo imperio subiugavit. Mauregatus filius Aldefonsi regis catholici ex ancilla contra Aldefonsum filium. Froyle insurrexit, et regnum nepotis invasit. Aldefonsus vero fugit in Alavam et Navarram. Hic Mauregatus in favorem arabum

–––––––– 194 ––––––––

eisdem L puellas dabat plebeias et L nobiles annuatim. Aldefonsus rex dictus Castus qui de Magno Karulo in Pireneis montibuis triumphavit, a regno per suos vasallos et per tirampnidem est expulsus; et fugitivus in Abylei monasterium se recepit. Sed a quibusdam vasallis fidelibus denuo revocattis, regii claminis redonatur. Item contra Ranimirum filium regis Veremudi et Diaconi, Nepocianus comes palacii, faventibus sibi asturibus et vasconibus, insurrexit. Set ad pontem fluivii qui Narceya nuncupatur a suis destitutus, in ipso certamine fugam parat. Tandem captus et orbatus, in monasterio relegatur. Post hec, LXX.ª naves normannorum venientes contra eum in pharo Gallecie concremavit, eorum multitudine interfecta. Comitem quoque palacii Alendum privavit oculis. Pymolum procerem cum VII filiis interfecit, quia insurrexerant contra eum. Iste, aparitione beati Jacobi confortatus, LXX.ª sarracenorum milia interfecit; in quo bello aparuit beatus Jacobus vexillum manu baiulans; et tunc invocacio iuolevit: adiuva me Deus et sancte Jacobe; et vota et donaria promiserunt.

[25] Contra Aldefonsum, filium Ordonii, Froyla Veremudi ex partibus Gallecie insurrexit, et tiranpnice cepit reguum. Aldefonsus vero rex, timens, Alave se recepit. Froyla vero, dum se incaute gereret, Oveti ab Asturibus est extinctus. Rex vero Aldefonsus, postquam venit ex Alava Legionem, contra ipsum Alavenses concito rebellarunt. Ipse vero Eylonem comitem Alavensium misit in Asturias ferro vinctum, eo quod conspiraverant in eumdem; Alavam autem suo imperio subiugavit. Hoc tempore Bernaldus castrum, quod Carpium dicitur, populavit; et contra regem Aldefonsum, qui captum tenebat in castro Lune patrem suum comitem Sancium, rebellavit; set, patre Bernaldi a vinculis liberato, rex Aldefonsus iuxta fluvium Urbicum interfecit XII milia Arabum cum Bernardo. Per idem tempus Froyla frater regis cum aliis quatuor fratribus mortem regis procurans, in Barduliam primo, in Castellam continuo se recepit, postquam fuit prodicio revelata; set rex ipsum et Veremudum et Nunium et Odoarium et Froylam comprehendit, et occulis exorbavit. Veremudus autem, orbatus oculis, fugit Astoricam; et per VII annos tiranpnidem gessit regi. Tunc rex in Ventosam et Astoricam vindicavit; et sic

–––––––– 195 ––––––––

orbatum ad Arabes compulit fugere Veremudum, Hic rex Alfonsus cum Bernardo et rege Cesaragustano de Carulo dicto Martello in Pireneis montibus triumphavit. Froylanus rex, frater regis Ordonii absque culpa fecit occidi, postquam Legione suscepit regium diadema, filios Orimundi, et Fronimium fratrem eorum Legionensem episcopum exilio condempnavit; set percussus lepra vitam finivit, et iuxta fratrem suum Ordonium inglorius sepelitur.

[26] Eisdem diebus nobiles de Bardulia, que nunc est Castella, tiranpnidem exercuerunt regi in Froylam regem suum et dominum; et contempto domino naturali super se duos milites in iudices elegerunt. Quorum alter fuit Nunius Nunii Kathalanus, dictus Rayseyra, filius Nunii Bellidet; alter vocabatur Flavius Calvus, qui vulgariter Xaynus dicitur, seu Lavinus, ex quo descenderunt multi nobiles de Castella, specialiter Rodericus Didaci, dictus Campiator. Fuit enim Rodericus Didaci, dictus mio Cide, filius Didaci Flavini, ex filia Roderici Alvari viri nobilis de Asturiis. Hic Rodericus Didaci, dictas Campiator, cepit regem Aragonie Petrum et comitem Barchinonie; Valenciam eciam, cui dominabantur Arabes, optinuit in virtute. Et ex Munione, dicto Raseyra, multi nobiles processerunt. Post mortem vero Nunii Raseyra nobiles de Castella filium eius Gundissalvum Nunii super se in iudicem elegerunt, et comitem vocaverunt. Verumptamem tempore Ranimiri castellam ad naturalem dominum redierunt, ad prefatum scilicet Ranimirum conditoribus aliquibus interiectis. Ex semine quoque Nunionis dicti Raseyra processit infans Garsias, qui apud Legionem fuit prodicionaliter interfectus.

[27] Aldefonsus filius regis Ordonii, postquam loco sui fratrem suum Ranimirum in regem substituit, et suscepit apud Sanctum Facundum habitum monacalem, apostata post effectus, rediit Legionem. Ubi cum contra regem Reynimirum pro viribus rebellaret, duobus annis obsedit eum, et ipsum captum vinculis coartavit. Post hec astures cum filiis regis Froile et Aldefonso fratre suo contra Ranimirum dominum suum in Asturiis rebellarunt; set Ranimirus eos vi prelii subiectioni proprie mancipavit; et tandem Aldefonsum fratrem et consobrinos predictos in eodem carcere crudeliter excecavit. Tandem Ranimirus penitencia ductus prope Legionem in ripa Turii monasterium Sancti Iuliani construxit,

–––––––– 196 ––––––––

et in eo fratrem et consobrinos pie, pro ut potuit, collocavit; ubi usque ad finem vite nocciam habuerunt. Ranimirus autem rex in festo Iusti et Pastoris octoginta milia arabum prostravit apud Septimancas; et in obsidione Talavere XII fere milia qui ad succurrendum opido venerant, interfecit, et usque ad septem milia captivavit. Ordonius vero filius eius, qui post mortem. Ranimiri suscepit regium diadema, per Sancium fratrem suum fuit multipliciter insectatus, eo quod ipsum Sancium adiuvabat Garsias rex Navarre et Fernandus Gundisalvi comes Castelle. Galleci autem huiusmodi dissenssionem audientes, inceperunt contra Ordonium suum dominum rebellare. Ipse vero exercitu congregato gallecos perdomuit, usque Ulixbonam vastacione ac incendio omnia depredatus. Sancius vero frater regis Ordonii, postquam eo defuncto suscepit reggium diadema, contra eum comes Fernandus et magnates Asturum rebellarunt. Et loco eius Ordonium dictum Malum in rogem et dominum elegerunt. Sed rex Sancius rediens, et regem Asturum et astures domuit et fugavit. Gallecis fecit similiter illud idem, et usque ad flumen Dorii optinuit totam terram. Set Gundissalvus qui trans flumen Dorii princeps erat et iuramentum regi prestiterat de tributis solvendis, et cui dominium recognovit, prodicionis viros in corde conservans, virus mortiferum pomo inmissum regi optulit ad edendum; in cuius esu, cor regis cepit ilico titubare. Quod rex intelligens dum Legionem mortis conscius prepararet, excepit die tercia metam vite. Ranimirus vero filius regis Sancii cum esset annorum quinque, accepit apud Legionem regium diadema. Galleci vero contra Ranimirum suum dominum rebellarunt, et Veremudum filium regis Ordonii super se rogem in sede Beati Iacobi creaverunt.

[28] Post hec, tempore Veremudi filli regis Ordonii tres servi de familia ecclesie Santi Jacobi, quorum unus vocabatur Çadon, alter Candon, alter Ansilon, apud regem Athaulphum episcopum dominum suum de crimine pessimo accusarunt; et qui eciam promiserat sarracenis se legem machometicam suscepturum et Galleciam traditurum. Rex autem credidit, eo quod episcopus esset filius illius principis qui regi Sancio in pomo mortis poculum propinarat. Cumque predictus episcopus vocatus ad curiam V.

–––––––– 197 ––––––––

feria ante pascha venisset Ovetum, consulentibus sibi aliquibus, ut antequam ad ecclesiam descenderet, se regis aspectui presentaret; episcopus constanti animo sic respondit, quod prius se presencie Salvatoris omnium exhiberet, et post in presencia tirauni principis compareret. Intransque ecclesiam Salvatoris, ilico indutus sanctis vestibus divina officia celebravit. Rex autem taurum ferocem adduci preceperat; ut venientem episcopum deseviret. Set episcopus innocens cum talia presensisset, consumatis officiis, ad locum ubi taurus estuans mugiebat accesit intrepidus; et mox taurus ad episcopum veniens, cornua in manibus eius misit. Quibus dimissis, ad montem unde venerat remeavit. Episcopus autem cornua que sibi taurus dimiserat coram altari deponens, domino Salvatori cum ceteris fidelibus solvit laudes. Auctores vero false suggestionis et eorum semen maledicto coartans, ad exemplum David qui pro morte Abner Ioab cum semine excomunicavit, sententialiter sese profatur de semine Çadon et Candon, non defficiat leprosus et claudus, cecus et mancus, vilis et tenens fussum. Rex autem viso miraculo perturbatus, obtulit opiscopo satisfaccionem. Set episcopus regem videre noluit, immo secunda feria post festum pasche iter aripiens, ad propriam iriensem¹⁶⁵ ecclesiam Sancte Eulalie usque pervenit. Ubi infirmitate correptus, IIII.ª feria vitam finivit. Cumque sui vellent corpus eius ad ecclesiam Beati Jacobi deportare, inmobile est inventum. Et attendentes quod a Domino fieret, tradiderunt corpus in eadem Sancte Eulalie sepulture.

[29] Idem quot iacobitani contra dominos suos archiepiscopos pluries insurrexerunt; filii quoque comitis Vegile de Castella infantem Garsiam annorum XIIII, apud Legionem cum aliquibus legionensibus prodicionaliter occiderunt, a Castella prodicione tractata Roderico Vegile ea manu, qua eum de sacro fonte levaverat, gladio feriente. Comes Almaricus de Castella, postquam Fernando regi Legionis fecit homagium quod ei daret regem suum puerum in vasallum, cum puero fugit, et ei fidelitatis homagium non servavit. Salamantini contra regem Fernandum naturalem dominum insurrexerunt, abulensibus sibi prestantibus

–––––––– 198 ––––––––

auxilium et favorem. Eleggerunt autem sibi in principem sive regem quendam qui Nunio Ravia vocabatur. Cumque rex Fernandus cum nobili comitiva et concilio Zamorensi ad domandum eorum prodicionem et superbiam prepararet, salamantini cum abulensibus audaciter in pugnam ad Valem Muze contra suum dominum processerunt, et cum eo campale prelium habuerunt in sua multitudine confidentes. Set preter omnem spem, rex optimus ut optabat Munionem Raviam, quem salamantini sibi prefecerant in ducem et in principem, vivum cepit, et capitali sentencia condempnavit. Tunc dispersi sunt in omnem ventum cives salamantini, et remanet usque in hodiernum diem civitas desolata, et vix dimidia populata et potencia minorata. Portugalenses exulem mori¹⁶⁶ fecerunt apud Tholetum dominum Sancium regem suum, et ibidem optinet sepulturam.

[30] Aldefonsus nobilis rex Castelle succubuit doserentibus, sicut fertur, in prelio Alarcuris, in era M.ª CC.ª XXXIII.ª¹⁶⁷ XV.º kalendas augusti, presidente Colestino papa III.º Domino Didaco de Viscaya, dicto bono, nota fuit imposita in hoc bello, racione obsidum, quos dederat, reptatus fuit similiter sicut fertur. Comites de Castella non se habuerunt fideliter sicut fertur. Racione cuius oportuit fugere ipsum regem. In hoc prelio fuit presul Toletanus Martinus magnus. Honor gentis vita eius, et stola eius ecclesie diadema. Eius sapientia pax multorum, et lingua eius informa discipline. Manus eius ad subsidium pauperum, et cor eius ad compassionem humillium. Cingulum eius zelus fidei, et arma eius ad persecucionem blasphemie.

[31] Rex Henricus apud Palenciam fuit a quodam domicelle casualiter, ut dicitur, interfectus. In regem Fernandum filium regis Aldefonsi nobilis frecuenter insurrexerunt comites de Castella, quamquam esset eorum dominus naturalis. Est etenim ad huc hodie in dominos suos impaciens progenies eorumdem. Prefato regi Fernando milites Thaurienses villam Thauriensem, ut vulgus loquitur, sub precio posuerunt, quamquam esset dominus naturalis. In negocio similiter domine Urrace que erat eorum

–––––––– 199 ––––––––

domina naturalis, cum obsessa fuit Zamora, viriliter, ut creditur, se minime habuerunt. In regem Aldefonsum filium prefati regis Fernandi apud Secobiam tres sagitas prodiciosi homines emiserunt, ut ipsum et vita et regno privarent. Set sagitte in partem aliam voluntate deiffica declinarunt, regis interitum declinantes. Et ut vulgariter dicebatur, de nobilium consilio factum fuit; quorum sanguis quiescere nunquam novit, sicut exemplariter patet in libro nostro illustrium personarum, et in libro de etatibus.

[32] Hec omnia communiter scripta sunt ex cronicis regum Hyspanie; set ex cronicis potissime goticis Hysidori, Aldefonsi, Roderici archiepiscopi Tholetani, et Luce Tudensis episcopi, et aliorum qui ex hiis que dicta sunt plurima vel viderunt vel vera esse affeccione fidelium probarunt. Siquidem vastata Hyspania et

Gallia gothica per Arabes, et libri similiter sunt vastati, exceptis paucis qui a viris discretis fuerunt cum diligencia servati. Unde hystorias quas in libris nostris adnotavimus, sumpte fuerunt ex libris Hysidori Senioris, qui scripsit Gothorum hystorias usque ad quintum annum principis Suyntille. Descessit autem Hysidorus IIII.º anno regis Cintille, sub era sexcentesima¹⁶⁸ LXXX, II.º nonas aprilis. Sumpte sunt similiter ex cronicis Hysidori Iunioris, qui scripsit a principio mundi usque ad XVIII annum Recesyundi regis, et eciain usque ad destrucionem Hyspanie per arabes, sicut Rodericus archiepiscopus Tholetanus et Luchas Thudensis episcopus contestantur. Sumpte sunt nihilominus a cronicis beatissimi. Aldeffonsi, archiepiscopi Toletani, qui descripsit tempora gothorum, alanorum, vandalorum, et suevorum, a V.º anno Suyntille usque ad XVIII Recensyundi regis. Sumpte sunt nihilominus ex cronicis Hydicii episcopi Gallecie, et Sulpicii Atquitanici, et ex conciliis Tholetanis, et Iordani sacri palacii cancelarii, et Claudii Photomey orbis terre descriptoris egregii, et Dyonisii¹⁶⁹ qui fuit hystorie, gothice scriptor verus, et Ponpey Trogi qui fuit hystoriarum orientalium sollicitus supputator, et ex multis aliis libris auctenticis quorum nomina scripta sunt in

–––––––– 200 ––––––––

libro nostro cuius titulus est Archivus sive Armarium scripturarum.

Explicit liber de preconiis civitatis Numantine, quem edidit frater Iohannes Egidii doctor fratrum minorum Zamorensium.

Dos textos (I, 17; VII, 9) de este precioso libro fijan el año de su redacción. Cabalmente D. Sancho puso manos en la corona de su padre, ó empezó á reinar con él, en virtud de lo decretado por las Cortes de Valladolid (Abril y Mayo 1282). Al códice de nuestra Biblioteca¹⁷⁰ falta la inscripción dedicatoria al Príncipe, que iría sin duda concebida por el mismo tenor que la del Liber de preconiis Hispanie. El cual, allí donde espira el núm. 2 del tratado VI (pág. 170 de este BOLETÍN), añade la siguiente convención, ó avenencia notabilísima (fol. 72, recto, del códice Escurialense):

«Prefata vero civitas propter pacem et concordiam inter se mutuo componendam de consensu comuni taliter ordinarunt ut burgenses reciperent milites et vasallos, et milites burgenses reciperent versa vice, quod et factum est; et hoc ipsum quod dictum est, homagio mutuo confirmarunt. Addiderunt insuper ad uberiorem concordiam conservandam ut siquis miles aut burgensis aut alius qualiscunque civis concivem suum capite vel facie pugno seu manu tangende dehonestaret, ad sustinendum dehonestationem consimilem et vituperium in pleno consilio fieret obligatus, et quilibet Nobilis et innobilis iuxta illatum dedecus iustum pondus recipere[t] talionis.»

Y que este acuerdo fuese en gran parte debido á la prudencia y buenos consejos de frey iohan gil doctor de los frayres descalços de Çamora, no lo extrañará quien atienda á una sentencia D. Sancho (26 Diciembre, 1278), publicada por el Sr. Fernández Duro¹⁷¹.

FIDEL FITA.

Madrid, 29 Junio de 1884.

« Volver al índice

Fundación Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes