 
Variedades
 
Libro IV del Códice Calixtino
Traducción gallega
Fidel Fita
En los
Recuerdos de un viaje á Santiago de
Galicia203 he sacado
á luz varios extractos de esta notable traducción, monumento
literario del idioma gallego. La fuente latina, de que dimanó, ha sido
tristemente cegada y bárbaramente destruída en el códice
arquétipo del siglo XII204. Para
recobrarla y beneficiar sus raudales en servicio de nuestra Historia y
Geografía y de las Letras patrias, convendrá examinar no
solamente las copias latinas, sino también las versiones antiguas, entre
las cuales la presente merece aprecio singular por
única en su género.
Está contenida en el códice
T. 255 de la Biblioteca Nacional, en
4.º, pergamino, con letra del siglo XV. No van numeradas las
rúbricas ó capítulos.
___________
Ata aquí vos contamos da
trasladaçon é miragres de Santiago; é des aquí ende
ante, vos contaremos come Calrros librou España do poderío dos
mouros, segon conta Don Turpim, arçibispo de Reenes.
Turbino, por la graçia de Deus, arçibispo de
Reenes, é conpañon de Calrros enn os grandes feitos é
lides que lle acaesçeron en Espana, á vos Don Leoprando, dean de
Aquisgrano, Soude en Jhesu Cristo. Porque enn o outro dia enbiastes nos dizer,
á Viana, onde nos éramos doente de chagas que tragíamos,
que uos scriuísemos commo noso enperador Calrros liurou as terras de
Espana ó de Galiza do poderio dos mouros per los seus grandes feitos; as
quaes cousas nos vimos todas, andando con él é con os
Príncipes de terra d'Espana é de Galiza, por espaço de
quatorze annos, nos, çerto de commo pasou, fazémoslo saber
á vosa yrmandade.
1.-Commo se demostrou á
Calrros as estrelas enn o çeo
Sabede que o apóstolo glorioso entre todo los outros
apóstolos de nostro señor que foron á preegar per las
partes do mundo, foy él o primero que pregou en Galiza; é,
despois que o Rey Erodes mandou matar en Jherusalem, trouxeron o corpo d'el os
diçípulos por mar á Galiza, onde él foro enbiado
á preegar primeiramente, segon ja oystes; é as gentes que
él conuertera en Galiza, despois per los seus pecados perderon a
creença de Deus que lles él enbiara, que os ensinase, ata que fui
cobrada enn o tempo deste Calrros, depois que conquireu con gran traballo
moytas partes do mundo; conven á saber: Ingraterra, França,
Alamana, Leorena, Bretana, Bergona, Italia, e todas las outras terras é
çidades de mar á mar; é tiroas do poder dos mouros por la
ajuda de Deus, é per las suas armas, é as tornou á sua
creença. E porque era ya cansado de grande traballo que leuara, poso en
sua voontade de folgar. E huna ora, catando él contra o çeo,
vió huun camino d'estrelas que se començaua sobre lo mar de
Frisa, é ya por ontre Alamana ó Italia, é por ontre
França é Aquitalia (sic); é ya dereytamente por meogo da
Gascona é per Nauara, ó por Espana, é ya ferir en Galiza,
en aquel lugar onde ó cor o de Santiago yazia ascondudo; é
Calrros, veendo esto moytas noytes, coydou, en sua voontade qué poderia
seer. E jazendo de noyte en esto coydando,
apareçulle huun
caualeiro en vison tan fremoso, que non poderia mais; é dísolle:
-Meu fillo, ¿qué fazes? E él respondeu:
-¿Quién es tú? E él lle diso: -Eu soo o
apóstolo Santiago, criado de Jhesu Cristo, é fillo de Zebedeu,
é yrmaan o Sam Johan auangelista, o que Nostro Señor per la sua
misericordia escolleu sobre lo mar de Galilea para enbiar preegar a sua
creença a os poboos; é o que Erodes mandou degolar en Jherusalem;
cujo corpo agora jaz soterrado ascondidamente en Galiza, que agora he metuda en
poder de mouros, á desseruiço de Deus. E marauíllome
moyto, tú que tantas terras é tantas vilas liuraste do poder dos
mouros, por qué non liuraste a mina; por que che faço á
saber que así commo te Deus fezo mais poderoso c'a todo los outros Rex
da terra, que así te escolle para [que] liures a mina terra, é
meu camino do poder dos mouros; é para darche por ende coroa de gloria
perduráuele. E o camino que tu viste enno çeo das estrelas, sabe
qué che demostra? Que te deues ayr con mey gran poder, é liurar o
meu camino, é a mina terra; é á bisitar é entrar
aquel lugar que he en Galiza, onde jaz o meu corpo. E despois que esto for
feço, de toda las terras de cristianos que ha de mar á mar, yran
aló en romaría; é aberán y de Deus perdom de sous
peccados, e daranlle y loores por las boas cousas é marauillas que fez
é faz. E esto se fará y sempre des lo tempo da tua vida ata a fim
do mundo. E agora vayte o mays çedo que poderes, é eu ajudarte ey
en toda las cousas. E por lo trabalo que y leuares, gaanarche ey de nostro
Señor a gloria do parayso; é o teu nome seerá sempre
loado. E en esta gisa apareceu o apóstolo Santiago tres veces á
Rey Calrros; é él, desque esto vió, esforzándose
enn a promesa que lle Santiago disera, juntou, muy grandes jentes, é
entrou á Espana para conquerir os mouros.
A primeira çidade que çercou Calrros en Espana
foy Pampeliona; et oube sobre ela tres meses, é non a podo tomar porque
era moy forte é moy ben çercada de muros. E desque vió que
a non podia tomar, fez sua oraçon á Deus en esta gisa, é
diso: -Sennor Jhesucristo, en cuja creença eu vy á esta terra
para destroyr a gente pagana perfiosa que he contra a tua lee; rógote,
Señor, que me des graça para que en posa tomar esta cidade a
aonrra do teu santo nome. E Señor Santiago, se uerdade he que
me tu aparesciste, gaáname poder per que eu a posa tomar.
E enton, per la graça de Deus á per lo rogo de Santiago, caeron
todo los muros da cidade per lo fondamento. E logo Rey Calrros mandou meter
todo los mouros que dentro eran á espada, saluo os que se quiseron
baptizar é tomar a creença de Deus. E os mouros desque oyron esta
marauilla, per hu quier que él ya dáuanlle parias et
obedeçíanlle, é entregáuanlle toda las vilas; en
gisa que toda aquela terra meteu soo son senorio. E marauillanse os mouros por
que vian a gente de França moy boa é moy ben vestida é de
moy fremosa façe, é sen arma ninhuna sayan á des, é
recebian os moyto onrradamente é con gran omildade. E dési foy en
romaria ao moymento de Santiago; é desi o padron, é meteu o conto
da lança no mar, é dou loores é graças á
Santiago é á noso Señor por que y chegara con soude, sen
contrarion alguna. E diso que dalí en deante non podia mais yr. E os
galegos que foron tornados a creença de Deus per la preegaçon de
Santiago é dos seus diçípulos, que se tornaron despois
á a seyta dos mouros foron baptizados per maon do Arçibispo Don
Turpim; é os outros que se non quiseron baptizar, huuna foron metudos
á espada, é os outros á catiuo en poder dos cristianos. E
desí foyse el Rey á conquerir á Espana toda de mar
á mar; é as cidades é vilas que y conquereu son estas:
Primeiramente Viseu, Lamego, Duumna, Coynbra, Lugo, Orense, Padron, Tui,
Mondanedo é Bragança. arcibispado; á cidade de Santa Maria
de Gimaraes, Conpostela, que era enton vila pequena, Alcalá,
Agoadalfayar, Salamanqua205, Uzeda, Ulmedo,
Saluaris, Maudira, Mauqueda, Santa Eulalia206,
Talaveira ques lugar de moytas froytas; Medina Colrin207, que está en moyto alto
lugar; Berlanga, Osma, Seguença é Segouea que he grande vila;
Galamanta208, Sepúluega, Toledo,
Calatraua, Badollouço, Turigillo, Aguadiana é Nema, Altamora209, Palença,
Luçerna, Ventosa, que chaman Carçese, que he en Valuerde; Capara,
Astorga, Ovedo, Leon, Carreon, Burgus,
Nágera, Calafora,
Viana que chaman Arquos, Estella, Calataúde, os Miragres, Todela,
Saragoça, Pampelona, Bayona, Jaca, Osca; é soya y aver nouenta
torres, Taraçona, Barbastra, Rosas, Urgel, Elnas, Gironda,
Barçalona, Tarragona, Lérida, Tortosa, que he huun castelo moy
forte; Rodergali, que he forte castelo; Carbona, castelo forte; outrosi,
Durelic, Ascalona, Algaleçi e a cidade de Deydana210, Ispálida, Úbeda,
Beença, Petrosa, en que facen moy boa prata; Valença, Denya,
Xátiua, Granada, Seuilla, Córdoua, Auela, Acintiaña211, en que Sam Torcado jaz, confesor de
Jhesucristo, é diçípulo de Santiago. E alí hu
él jaz está hunna oliuera, é per la gracia do Spiritu
Santo, per lo seu dia, que he ydus May, que som quinze dias deste mes, frolece
aquel dia é madurece ó froyto del: é a cidade de Besortom
en que ha caualos moy fortes que chaman en lingoajeen alaraues; Mayorgas insoa,
a cidade de Bugia que de custume an seu Rei; Agabila; Susoa Goara, que he
çidade de Barbaria; Meloyda Ebitia, Formentana212; Alcolez, Algesira,
Almaria, Moneca, Gibaltar, Marroquos, Çeuta, que he ennos estraytos d'
Espana, onde he o mar verde; Tarifa. E de mais ainda tomou toda a terra
d'Espana é d'Andaluzía que tinan os mouros; é a terra dos
serranos, é dos pardos, é dos castelanos, é terras dos
aláraues ó dos nauarros é dos vizcaynos. Todas estas
terras é lugares é vilas é çidades, delas sen
batalla e delas per batalla, é per grande sabedoría todas foron
sojugadas do moy nobre Calrros, é metudas so o seu senorío, saluo
Luçena, que agora chaman Borroes, que he Valverde, que era enton moyto
murado é moy forte, é despois bolueu á ela é teuoa
açerqua de quatro meses. E jazendo sobre ela, porque a non podo tomar,
rogou á Santiago que lle gaanase graça de Deus per que a podese
aver; é feça oraçon, caeron todo los muros da vila,
é des enton fézose y lugar en que non pode ningune morar,
é féxose en o meogo dela huun lago moyto alto é moy negro,
en que andan peixes moy grandes é moy negros. E oube y alguuns Rex de
terra de França é Enperadores d'Alamana que
vieron
ante que este; é conquiroron alguuns destes lugares, mais non todos;
é despois foron metudos en poder de mouros ata o tempo que este Calrros
o Mano conquireu toda Espana así commo oydes, é meteo a so si soo
senorio213; por que oube outros Rex que avian así nome, é foron
tres: Calrros Martel; Calrros Caluo, Calrros Maynente; mais á este
chaman Calrros ó Mano, porque conquireu toda las Españas por sua
lança; é despois que conquireu toda las estos lugares, maldiso
estas tres çidades por que lle foron maas de tomar; conven á
saber: Lucerna, Ventosa, Capara; é despois nunca en elas ningen
prouou214.
2.-Do ydolo de Mafomete
Poys que Calrros maldiso estas tres çidades, quantos
ydolos y achou een Espana, todo los distroyó é birtou, saluo o
ydolo que en terra de Andalusie que chaman Salancaudis, é Cadix quier
dizer en lingoajeen ebrayque. E dizen os mouros que este ydolo fez alí
Mafomeet, a qui él espois seendo vivo en seu nome por encantamento,
é meteu en él huuna ligion de demoes que o teen sotilmente
é tan rezeo, que nunca o ninhuun o pode birtar. E quando chega alguun
mouro y para fazer oraçon, on pedir merçee á Mafomeet,
é quando chega alguun cristiano, vayse enfermo, é se alguna ave
pousa en él, more logo. E aquel ydolo está en a ribeira do mar en
vn penedo antigo sobre la torra moy ben laurado de huuna obra muy nobre a
afinourisca; é en fondo he moyto ancho é cadrado, é
ençima estreyto; é e tan alto, quanto pode boar huun coruo;
é sobre él está en pee feyta huna ymageen de metal en gisa
d' ome; ó ten o rostro contra o medeo dia; é en a mano destra ten
huna moy grande chaue que lle caerá, segon dizen os mouros, quando
naçer en França huun Rei que motora toda Espana a creença
de Deus. E quando eles viren caer á chaue, asconderse am so a terra
quanto aver ouueren, é fugiran.
3.-En commo Calrros enrequintou a
glesia de Santiago
D' ouro que lle deron os prínçipes enrrequintou a
iglesia de Santiago é morou y tres años é meten y bispo
é coengos, segundo regla de Sant Isidro. E poso y sinos é liuros
á vestimentas é toda las outras cousas que perteesçen
á a iglesia. E de ouro que lle ficou fez outras moytas iglesias,
é fez a iglesia de Santa Maria [en] Aquisgrano é [a iglesia?] de
Santiago en Vedes215, é outra en Tolosa, é
outra en huna vila que chaman Axa; ó Sant Johan de Sardoua que he en o
camino de Santiago. Fez outra iglesia de Santiago en Paris, ontre o rio da Sena
é o monte dos márteres, é fez outras abadias moytas per lo
mundo, para acreçentar é enxaltar a sancta lee216 de Jhesu cristo, de que aquí non faz mençon.
4.-Commo Aygolando conquireu a
Espana con gran gente
Poys que Calrros acabou esto segon avedes oydo, foyse para
França, é, huun Rey mouro que era d' Afriqua é avia nome
Aigulando, con moy gran jente entrou a Espana ó conquireu a toda, tomou
os castelos é as vilas; é os cristianos, que estauan dentro por
Calrros, póseos fora é matóos. E Calrros commo oyó
esto, con sua caualeria volueu outra vegada para conquerir a Espana outra vez
commo de cabo; é con él el Duque Millo d'Inglaterra, padre de
Rulan. E aquí vos diremos huun miragre que Deus mostrou en Bayona a
vella por dar emxemplo a os que toman o aver dos finados é non conpren a
suas mandas.
5.-Myragre de Santiago
Seendo Rey Calrros en Vayona dos bazquos217 con sua caualaria, huun
caualeiro que auia nome Romariquo, seendo doente pera morte maeefestouse
é tomou peedença é receleu218o corpo de Deus; é mandoullo o clérigo
que huun caualo que tragia que o mandase vender é dar por Deus á
clérigos é á pobres por sua alma. E él mandou
á vn seu parente que o fezese así. E desí morreu; é
o parente con cobiiça, desque vendeu o caualo, tomó o
preço que lle por él deron, é despendéo en comer
é en beber é en vestir é en o que se pagou. E por lo juizo
de Deus que sol vijía219sobre los que
fazen maas cousas, á cabo de triinta dias vino o caualeiro de noyte en
sonos a aquel seu parente, é dísolle: -Porque eu leixey en tua
mano o meu auer que o deses por mina alma para eu seer saluo, sabe que me
perdoou Deus todo los meus pecados. É por que o tú non quiseste
dar alí onde eu mandey, é o tomaste para tí,
fazésteme fazer triinta dias ennas penas do interno, onde eu sayo. E
sabe que en demanano seerey en Paryso, é tú metudo onde en
sayu.
E enton o caualeiro desapareçeulle, é él
espantouse com gran medo, é levantouse moy çedo de manana,
é contou á todos o que lle acaesçera; é todo los da
oste220 marauilláronse
moyto, é falando entre sy de tan gran cousa, adesora oyron moy grandes
braados enn o áere, así como roydo de leones é de lobos
é de touros; é os demoes en aqueles braados leuárono logo
viuo é saano, donc todos é moytos de caualo é de pee
buscárono por los montes quatro dias é nunca o poderon achar. E
á cabo de doze dias, en yndo a oste del Rey por los montes de Nauarra
é d' Álaua, acharon o corpo dél todo quebrantado en huun
monte, cabo do mar, que auia en alto tres legoas, ençima de huun penedo,
á quatro jornadas
de Bayona, hu os demoes leixaran o corpo
dél, é leuaran a alma para os infernos. E desto deuen a entender
os que an o auer ensí dos finados, é o no quieren dar onde eles
mandan, seeran perdudos para sempre.
6.-Da batalla onde
froleçeron as lanças
Despois desto, Calrros é o Duc Millo con suas ostes
entraron en Espana á buscar Rey Argulando, é achárono en
terra de Campos, cabo do rio que chaman Çea, en huuns prados, en huun
lugar moy boo é moy chano, hu despois fezeron huna iglesia moy grande
é moy boa, en que jaz Fagundo é Primitiuo, márteres, por
mandado é ajuda do Emperador Calrros, hu agora está moy boa vila
é moy rica, é a iglesia ó abadia de monjes. E chegando a
conpana de Calrros, Argolando enviou dizer á Calrros que se quisese, que
lle daria lide de XX caualeiros por XX, ou de XL contra XL, ou de çento
por çento, ou de mill por mill, ou dous mil por dous mill, ou huun por
huun; é Calrros enviou logo çen caualeiros que lidasen con outros
çento de Aygolando. E foron mortos todo los mouros. E despois lidaron
duzentos por duzentos, é foron mortos todo los mouros. A açima
enviou Aygolando dous mill por dous mill; é fouron todo los mouros
vençidos, así que huuns mataron é os outros fogiron. A o
terçer dia lançou Aigulando sortes en puridade221, é achou que se lidase con
Calrros, que o vençeria. E envioulle dizer que en outro dia lidaria con
él, é con todo los seus, se quisese. E o Emperador outorgoullo. E
enton chegáronse huna peça de cristianos que gisaron suas armas
con que avian a lidar; é chantaron os contos das lanças ante as
tendas que estauan en huuns prados enn a ribeira do rio. E en outro dia
echaron222 nas con tosca é con moy
fremosas follas; á aqueles eran os que en aquela lide avian de
reçebir coroa de marteyro por la creença de nostro Señor.
E des quando esto viron, marauilláronse moyto de tan fremoso miragro,
é cortaron as lanças por apar do tarréo223, é das rayzes que ficaron,
naçeron pértegas de que se fezeron moy grandes áruores que
ainda ojo estan en aquel lugar, é som moytas de las freixas. Marauillosa
cousa era esta á de gran prazer, que por la morte que avian de auer os
corpos, auian de auer as almas vida perduráuele. E enton
començaron moy fortemente, en gisa que foron y mortos quoreenta mill
cristianos. E o Duc Millo, padre de Rulan, con aqueles á qui
froleçeron as astes, ó reçebeu y coroa de marteiro;
é mataron y o caualo á Calrros, é él ficou de
peé, con dous mill cristianos enn o valo da batalla. E tirou a espada
que chaman gaudiosa é daua con ela grandes golpes, en gisa que cortaua
moytos corpos per meo. E desque foy noyte, fóronse os mouros para suas
tendas, é os cristianos para as suas. E en outro dia vieron para ajuda
de Calrros quatro marqueses de terra de Italia; é tragian quatro mil
omes moy boos para lidar. E quando Aygolando o soubo, fogeu a terra de Leon,
é Calrros con sua jente volveu para Franca. E non he de dubtar dos que
en aquela lide reçeberon morte por la creença de nostro
Señor auéran por ende a gloria do parayso. E asy commo os
caualeiros de Calrros ante do dia agisauan as armas para lidar, así
commo estos deuen os pecadores aaguisar dante maano as suas armas, que son
fazer boas obras para lidar contra os pecados. E quando aquel que filla boa
creença contra a maa; et sofrença contra a sana224; é largueza contra
avariçia; e omildade contra a soberbea; é castidade contra a
luxuria; é oraçon contra a entençon do medo; é
pobreza contra a riquesas; é perseuerança do bem. E se cala
contra os de estos é vay contra a voontade de seu coraçon,
á sua lança, que he a alma, seerá frolida ao dia do juyzo,
ante a façe de nostro Señor Dey225 que ben aventurada
é frolicida enn o reyno dos çeos seerá a alma do que en
este mundo ben lidar é vençer226os seus pecados! E
así commo os cavaleiros de Calrros foron mortos enn a lide por la
creença de Deus, así nos deuemos amatar nosos pecados en quanto
biuiermos en este mundo, fazendo boas obras para que vaamos
á gloria de Deus.
7.-Da batalla de Calrros,
emperador, é Aygulando, mouro
Despois desto Aygulando juntou jentes moytas é
moabitanos é de Ethiopia é de Afica é de Persia é
d'outras terras moytas. E Teixafin, rey de Arabia; é Borrabeu, rey de
Aleixandria; é Amaro, rey de Bugia; é Esparmo, rey de Agabilla;
é Jatamon, rey de Barbaría; é Alix, rey de Marroquos;
é Afermogio, rey de Marfogas; é Aleyman, rey de Mequa; é
Abrayn, rey de Sevilla; é Almoçor, rey de Córdoua;
é chegou con aquela oste á huna çidade que he en Gascona
que chaman Agen, é tomóa; é desí enbiou á
Calrros que fose á él con poucos caualeiros, é que lle
daría saseenta caualos carregados d'ouro é de prata, é
outras riquezas moytas se lle quisese obedecer. E esto fazia él por lo
conosçer por lo despois matar enna lide. E Calrros been o entendeu,
á con dous mill caualeiros foyse á duas legoas da çidade
de Ajen, é leixóos y todos ascondidamente, se non saseenta que
leuase consigo ata huun monte moy preto da vila, onde a ben podía veer,
é leixou y aqueles caualeiros, é mudou os panos que
tragía; é leixou á lança, é foyse en seu
caualo, é con él huun caualeiro que leuaua huun escudo á
as costas, ca era en aquel tempo custume dos que yan á mandado en tempo
de gerra; é así se foy adentro á a vila; é á
os que sayan da vila preguntáuanllos que querían. E les diseren
que eran mandaderos de Rey Calrros que os envialla á Rey Aigulando;
é entraron con eles enn a çidade, é leuáronos
antél; é eles diseron: -Aygolando, Rey Calrros nos enbia á
ty, é mándache dizer que ven á tí con, saseenta
caualeiros, segon lle mandaste dizer; é quierte seruir é seer teu
caualeiro se lle fezeres o que lle prometiste; é que te vayas con el en
sinal de paz veer con outros saseenta caualeiros. Sobresto falaraí con
él. E en todo esto Aygulando nen os seus non conosçeron Calrros.
Pois ydeuos é dizede á Calrros que me atenda. E Calrros paroulle
ben mentes é catou moy ben a çidade por era mais firme para
conbater; é vió os reys
que estauan dentro é
a jente que tinna consigo; é desí foise para onde tina os
saseenta caualeiros; é con eles foyse para hu estauan os dous mill;
é Aigulando armouse moyto agina; é leuou consigo sete mill
caualeiros; é foise despos eles, coydando de matar Calrros. E Calrros,
quando o vió, començou á fugir, é acolleuse con os
seus. E desí foyse á Franca, é ajuntou consigo moyta
jente, é volueu á vila d'Agem, é çercóa;
é joube sobre ela seys meses; é á o sétimo mes, pos
á os mouros, dela eujenos é gacas é mangerelas é
algaradas é castelos feitos de madeira, con que a conbatia moy
fortemente. E Aigolando quando esto vió, él é os outros
Reis, os mellores da sua corte fogiron de noyte con moy gran medo
ascondudamente per los cauos é per los furados dos muros da vila. E
así escapou das maanos de Calrros; e pasaron o rio de Garonna que vay
per cabo da vila. E en outro día o Emperador Calrros entrou a
çidade con moy grande onrra é matou y moytos, é os otros
fogiron con gran medo, pero que foron mortos dez mill mouros.
8.-Da batalla de Santes, onde
froleçeron as lanças
Despois desto, Aigolando foyse d'aquela para Santes, que era
enton dos mouros, é morou y con sua gente huna peça, é
Calrros foise apos él, é mandoulle diser que lle dese aquela
çidade; é Aigolando non lla quis dar; é enbioulle diser
que lle daria batalla en tal pleito que quien vençese a batalla fose sua
a çidade. E Calrros outorgoullo. E ende véspera do dia que auia
de seer a batalla, seendo Calrros os da sua oste moy ben agisados, é moy
ben gornidos d'armas é de todo o que avia mester, é jazendo en
huuns prados entre o castelo que chaman Talaburgos é Avela, enn a
ribeira do rio que chaman Charanta, alguuns dos cristianos chantaron suas
lanças ante as tendas. E en outro dia manaana acharon as estar frolidas
é con tona. E aquelos eran os que en aquela lide auian de reçeber
marteiro por la creença de Deus. E deste miragre que viron eran moy
ledos, e enton tallaron as lanças per fondo é juntaron densuun;
é entraron primeramente enn a lide é mataron moytos mouros;
é a açima foron y
moitos, é eran per conto
quatro mill; é mataron y o caualo a Calrro, é Calrros sentiose
moyto aficado con os mouros que eran moytos é muy vegeos, estando de
pee, esforçándose con sua gente; é matóse y moytos
mouros; é eles non o poderon sofrer, que estauan ja cansados da morte
que fezeran enn os cristianos; e fogiron é acolléronse á a
çidade enrredor, sacando a parte donde va o rio. E Aigulando con medo,
desque foy noyte, fogió per lo rio; é Calrros quando o
vió, foy apos eles é matou Rey d'agabila, é Rey de Bugia
é outros moytos mouros á çerca de quatro mill.
9.-De commo Calrros ajuntou seu
poderio de França
D'aquela Aigulando pasou os portos é as serras, ó
foyse á Panpalona, é mandou dizer á Calrros que o
atendese, que queria lidar con él. E quando o disseron á Calrros,
volueuse á França, é á gran presa enviou á
todo los seus á longe é presto que viesen á él. E
mandou per toda França que todo los homes que eran metudos á
seruiduem, que fossen liures é quitos, eles é seus fillos,
é quantos deles viesen para sempre jamais. E mandou que dalí
endeante os françeses non fosem seruos de ninhuna gente estraya, aqueles
que fosen con él á liurar Espana do poder dos mouros. E todos
aqueles que eran presos, mandó os soltar; é á os pobres
mandoulles dar algo. E mandou vestir os que eran nuus. E meteu paz entre os que
avian emezio. E os que estauan enxerdados dos seus lugares, volueos á
elles con grande onrra. E os que eran escudeiros fézeos caualeiros,
moyto onrados. E os de que auia sauna con dirto, é que deitara de si,
perdooulles é, reçebéos en sua graça. E amigos
é imigos, tanbés a seus commo estrayos todos los leuou consigo
para entrar á Espana. E quantos Rex Calrros leuou para conquerir Espana,
eu, Don Torpyn, por la graça de Deus, os beeygy é soltey de todos
los pecados. E foron juntados con Calrros çento é quorenta
á quatro mill omes de caualo para lidar con Aygolando. E os nomes dos
mayores que yan con él son estes: Eu, Dom Torpin, arçibispo de
Reenes, por la mia preegaçon esforçaua ó
poboo de nostro Señor para lidar con os mouros, e quitáuoos dos
pecados é ajuntávoos quanto podia con as minas armas. E Don
Rulan, fillo do Duc Millo d' Ingraterra, é de Berta, yrmaan de Rei
Calrros que auia, moy jente; é era Conde de Mans é Señor
de Blayas, con quatro mill de caualo. E Oliueros, conde de Jenes, caualleiro
moy forte é muy sabedor de lidar; é feria moy ben d' espada;
ó moy valente de manos, con tres mill. E Estultus, Conde de Lingruyo,
é fillo do Conde Don Oudon, con tres mill. Arastiano, Rey de Bretana,
con sete mill. Engenlero, duc daquitania, con quatro mill caualeiros que eran
moy sabedores en armas, é mayormente en arquos é en saetas.
Gaiferro, rei de Berdel, con tres mill; Gelero é Gelmo ó Salamon,
conpanero de Stultus; Baldonin, yrmano de Rulan; Gondalboy, rei de Frisia, con
sete mill caualeiros; Arnaldo de Belanda, con dous mill caualeiros; Raaman, Duc
de Bayona, con dez mill caualeiros; Dugel, rei de Dacia, con dez mill
caualeiros, que era omen que fez moytos boos feytos; Lanberto, príncipe
de Bedes, con dous mill; Sanson, duc de Bregona, con dez mill caualeiros;
Constantin, endeantado dos romaanos, con viinte mill caualeiros; Bernaldo de
Monte aluan; Galter de Tremes, Gillen Garin, duc de Leorena, con quatro mill;
Relo de Urgona; Bernaldo de Nable, Gaymar do Estramito; Theodorico, Ynorio,
Beringel, ata Galaron que despois foy treedor. E tina Rey Calrros da sua terra
incesme quoreenta inill caualeiros, é a jente de pee non avia conto.
Estos de que vos disemos eran moy boos caualeyros de Jhesu cristo, é de
moy gran nomeada en armas mais poderosos é mays fortes ca todos los
outros do mundo, por que enno mundo era enxaltada a creença de Deus. E
asi commo nostro Señor con doze apóstolos é
diçípulos gaanou todo o mundo, asi Calrros, emperador de Roma,
é Rey de França, gaanou con estos caualeiros a terra d' Espana,
á a onra do nome de Deus. E enton juntáronse todos enn as lides
de bordel, é cobrian toda a terra de ancho é de longo dous dias
d'andura; é a cabo de seys logoas oyan a fala é roydo deles. E
Belando pasou primeramente os portos de Ronçaules, é foyse
á Ponpelona; é despois d'él o Conde Don Estulto, con sua
jente; é desí, Rey Arastanon, é o Duc Angelleiro con os
seus; é despois el Rey Gondalboy con sua jente; ó
desí Ougel, rey de Constantin, endeantado de Roma, con suas jentes;
é despois Rey Calrros con toda a outra jente. E cobrian toda a terra,
des lo río de Roma ata o monte que está a tres legoas de
Panpelona, enn o camino françés. E poseron oyto dias en pasar os
portos. E Calrros envióse dizer Aigolando que lle dese a vila de
Panpelona en que estaua, que él a fortalezara moy ben de nouo, ou que
foyse a lidar con él. E Aigolando entendeu que o non podia defender a
vila, quisose ante sayr da vila a lidar con él ca morrer en ela
desonrradamente. E envioulle dizer que lle dese prazo en que podese sayr con
sua gente da vila para lidar con él. E quiria ante falar con él,
porque o desejaua moyto á veer Calrros. E alí poseron tregoa
entre sy.
10.-Commo lidaron os do Emperador
sobre la creença
Calrros é Aigolando pois que ouveron trégoa entre
sí, sayóse Aigolando con todo los seus da çidade, é
paró os todos á cabo da vila, é foyse con saseenta
caualeiros dos mellores para hu estaua Calrros con todo lo seus, a médea
légoa d'y. E Calrros é Aigolando leixaron toda a sua jente en
huun lugar moy chano, á cabo da vila, que ha en ancho é en longo
tres légoas; é o camiño françes departe huun do
outro. E enton diso Calrros: -Tú es Aigolando, que me tomaste a mina
terra por enganno a terra d'Espana é Gascona que eu gaaney por la gracia
de Deus, é metí en poder de cristianos, é os rieis dela
torney á meu senorio. E despois que me eu voluí á
França, mataste os cristianos de Deus que eu y metera, é
destroyste as çidades é os castelos, é toda a terra
metiste á terra á fogo. E desto sabe que eu ey gran pesar. E
Aigolando quando vió que lle Rei Calrros falaua por lo aráueo,
marauillouse moyto, é oube gran prazer. E Calrros apreendera a lingoajee
dos mouros en Toledo, onde morara huuna peça quando era moço. E
enton Aigolando responden é dísolle: -Rógote que me digas
porqué a terra en que non as dreito, é en que nunca erdou teu
padre, non ten avoo, non ten visavoo, nen foy nunca
do teu
linageen, porque a tomaste á a gente da nosa lee. E Calrros diso:
-Porque nostro Señor Jhesu cristo que fezo o ceo é a terra
escolleu á nosa jente dos cristianos entre todo los outros é fezo
a señor sobre toda las outras jentes do mundo. Eu por ende sempre torney
quanto pude as da tua lee á a nosa. E Aigolando lle diso: Per boa fe,
desagisada cousa he que a nosa lee obedesca á a tua; ca a nosa he mellor
c'á a tua; ea nos auemos Mafomeet que foy mandadeiro de Deus, que nos
él enviou, cujos mandado leemos, é avemos nostros ydalos que son
moy poderosos, á que oramos é per que vyuemos é reynamos,
que nos mostran as cousas an de vynir deste noso Santo Mafomeet. E Calrros lle
respondeu: -Ay Aigulando! Coydas tú que non teemos nos os mandados de
Deus? Sey çerto que non leemos nos os mandamentos vaanos do omen, mais
nos creemos é oramos o padre é o Fillo é ó Spiritu
Santo; é vos errades é creedes á os demoes que teedes en
vosas omayas, que vos enganan. E per la creença que nos teemos, as nosas
almas depois da morte, van á vida perduráuele, que he o parayso;
é as nosas van á morte perduráuele que he o ynferno. E por
esto ben paresce que a nosa leo he mellor que a tua. E por esta razon
baptízate tú é tua gente, é escaparás a
vida; se non, lida con migo é morrerás tú maa morte. -Non
quira Deus, dise Aigolando, que eu reçeba baptismo é nego meu
Señor Mafomet, que he poderoso de toda las cousas; mays eu é mia
gente lidaremos con tigo por tal pleito que se a nosa fe mais apraz; á
Deus que a nosa, que nos sejamos uençudos; é a parte que for
vencida, fique sempre desonrrado; é a parte que vençer, aja onrra
para sempre. E con todo esto, se a mia gente for vençuda é eu
ficar bivo, quiero reçeber baptismo. E asy foy entre eles outorgada. E
enton fezeron lidar en campo XX caualeiros dos cristianos con XX dos mouros por
aquel pleito, é foron mortos todo los mouros; e depois XL por XL,
é foron mortos todo los mouros. E outra vez lidaron çento por
çento, é foron mortos os cristianos porque reçearon a
morte é quiseron fugir. E esto da á entender á os
cristianos que lidaron por la creença de Deus que por ninhuna gisa non
deuen auolver rostro. E esí commo aqueles porque fogian morreron,
así os cristianos deuen alidar fortemente contra os pecados; se se
tiraren afora, morreran endes desonrradamente.
E aqueles que ben
lidan contra os seus ijmigos de alma, que som os spíritus malinos que o
fazen pecar, vencerlos an ligeyramente. Ondo dis o que entendemos que fou sant
Paulo:
Non coronauitur nisi ligitime
certauerit. Que quer dizer: Non seeran coroados en os çeos se
non o que en este mundo lidar con os seus peceados. Despois lidaron duzentos
por duzentos, é foron mortos os mouros. E despois foron mill por mill,
é foron mortos todo los mouros. E desí poseron ontre si
trégoa. E foy Aigulando falar con Calrros, é dísolle
é confirmou que era mellor a le dos crístianos que a dos mouros.
E prometeu á o Emperador que se baptizaria en outro dia él
é sua conpana. E desí volueuse para os seus, é diso
á os Reys é príncipes que con él eran que
reçebesen baptismo; é deles outorgaron e deles non.
11.-Commo Aygolando no quiso
baptizar por los pobres mal veztidos
En outro dia, ora de terça poseron trégoa ontre
sí é Aigolando foy á Calrros por razon de se baptizar,
é achóo seer á comer á mesa; é achou con
él outras moytas mesas aredor dél á que tyam Arcibispos
é Bispos é moytos caualeiros é frades negros, é
coengos regulantes é outros moytos omes vestidos de moytas gisas,
é preguntós á Calrros por cada huun de les jente era. E
él lle diso: -Aqueles que seen vestidos de huuna gisa é teen
barretes todos de huuna color, son arçibispos ó bispos que nos
ensinan os mandamentos da nosa lee, é nos quitan dos pecados, é
nos dan á beeyçon de Deus. E aqueles que veedes do ábeto
negro son abbades é monjes de mellor vida que aqueles outros, que sempre
estan en oraçon, rogando á Deus por nos. E aqueles que veedes das
sobrepelizes, chómanlles coengos regulantes que fazen vida de santos
é disen oras é rogan á Deus por nos. E Aigolando vio seer
á parte treze pobres moy catyuos é moi mal vestidos que non tinan
toalla mesa, é tinan mal de comer é de beber; é preguntou
qué omes eran. E Calrros diso: -Aqueles son homes mandadeiros de Deus
á que mando dar de comer cada dia por amor de Deus é dos doze
apóstolos. E Aigolando lle diso: -Aquesten que seen cabo tí
seen moy to onrrados é ben vestidos, é aqueles que
tú dizes que som mandadeiros de Deus seen longe de tí é
mal pensados é mal vestidos é morren de fame. E sabe que quien
mal sirue seu señor, gran vergonça lle faz o que os seus
mandadeiros tan mal pensan. E a tua lee que tu dizias que era boa, ora das a
entender que he maa. E entou se partió dél é non se quis
baptizar; é foyse para os seus. E entendeu Calrros que por los pobres
que vió Aigolando seer mal pensados se leixara de baptizar; é
mandoulles dalí en deante dar moy ben de vestir é pensar deles
moy ben. E os que lle non fazen ben por Deus, commo oyran á sua voz
espantosa enno dia do juyzo en que dirá así: Partídeuos de
min, malaventurados, é ydeuos para o fogo do inferno, ca me vistes aver
fame é non me [destes] de comer; é vistes me aver sed, ey non me
destes de beber. E sabede que a lee é a creença de Deus pouco val
enno cristiano se non faz as obras; que diz San Paulo, que commo o corpo sen
alma he morta, asi he morta a creença son boas obras. E por esto se
leixou Aigulando de baptizar, porque non vió á Calrros fazer ben,
nen obras do baptismo; é así me temo que os que non fezeren boas
obras, que sejan engeytados de Nostro Señor ao dia do juyzo.
12.-Commo Aigulando foy morto
é os mouros vençudos
A batalla outorgada d'anbla las partes, en autro dia
armáronse todos para lidar sobre lo feito da lee qual era mellor. E os
que Calrros tina eran çento é triinta é quatro mill de
caualo; é os de Aigulando eran çen vezes mill. E os cristianos
fezeron de á quatro azes, e os mouros çinque. E a primeira aze
dos mouros començou primeiramente a batalla é foy vençuda.
E desí huna peça dos mouros quiseron acorrer á aquelles,
é foron vençudos. E despois que os mouros viron que se os seus
vençian, juntaronse todos é meteron entre si Aigulando. E os
cristianos quando aquelo viron çercaron á os todos en rredor,
é da huna parte çercó os Arnaldo de Belanda con sua jente,
é da outra parte o Conde Estultos con á sua; é da outra
Arastiano con a sua conpana; é da outra parte Rey Gundalboy con á
sua; é da outra Ougel; é da outra Costantin
con sua
jente; é da outra Rei Calrros con a sua jente sen conto. E o primeiro
omne que ferió en eles, fui Arnaldo de Belanda con os seus; é
entrou por eles, dando moi grandes golpes enn os mouros á destro
é á seestro ata que chegou onde estaua Aigolando, é
matóo logo alí con huna espada. E foy enton moy gran rroydo. E os
cristianos cometéronnos moy fortemente duun cabo é do outro en
gisa que os mataron todos. E tanto era o sangue dos mouros que y morreron, que
nadauan os caualos en él ata as çinllas, Saluo ficaron a vida Rei
Almoçor de Córdoua, é Rei de Seuilla que fogiron d'y con
poucos. E mataron todos los mouros que acharon enna vila de Panpelona. E
Calrros lidou con Aigolando sobre la nosa creença é matóo.
E por esto ben se paresçe é he cousa firme que á lee dos
cristianos he mellor ca toda las outras lees santas no mundo. E per la sua
vondade os que á ben teen, som onrrados enn o parayso sobre las
órdenes dos ángeos. E todo cristiano que creuer ben é
firmemente de coraçon é fezer boas obras, en quanto poder,
verdaderamente seerá sobre los reynos dos ceos con Jhesucristo, que he
cabeça de que os cristianos son nenbros. E despois Calrros, moy ledo da
lide que vençera, juntou, á si sua jente é foyse á
Monte d'arga, que he enno camino de Santiago, é pousou y. E alguuns dos
cristianos, con cobiiça do auer dos que morreran enna lide, volueron
alí de noyte, non o sabendo Calrros, é carregándose do
ouro é de prata é d'outras moytas requezas; é en voluendo
para a oste, Almoçor, Rey de Cordoua, que jazia con outros moytos mouros
que fogíran da lide, ascondudos enno monte, sayó á eles,
é matéos todos, que non ficou ninhuun. E foron per conto mill
cristianos. E en esto deuemos á entender que así commo aqueles
desque vençeron os seus imigos é os mataron, con cobiiça
voluéran por lo auer deles, é foran por ende mortos á
manos dos ymigos, así ó cristiano que maenfesta os seus pecados
é filla deles peedença, non deue depois tornar á eles; ea
se á eles voluer, seerá morto per lo ymigo da alma, que he o
demo; é así commo aquelles que volueron á roubar perderon
a vida deste mundo é reçeberon morte desonrrada, así os
omes d'ordeen que leixan o mundo por amor de Dexis, se despois á as
cousas do mundo volueren, perderán a vida perduráuele é
ganarán o inferno que he por sempre jamais sem fym.
13.-Da batalla de Furro onde
apareçeron as cruces uermellas
En outro dia diseron á Calrros que o señor da
Nauara que chaman Furro, que estaua en monte garsin é queria lidar con
él. E Calrros foy logo alá, é en outra dia é
príncipe Furro gisouse de lidar con él; é ende,
véspera que avian de Udar, rogou Calrros á Deus que lle mostrase
quaes eran os que avian de morrer en aquela lide. E en outro dia desque foron
todos os cristianos armados, apareçen a aqueles que avian de morrer
sobre las lorigas detras enn os ombros cruzes uermellas. E quando o vió
Calrros, entendeu que aqueles eran os que avian de morrer na lide se y
entrasen. E çarráronnos todos en huun lugar onde lle dizian a
misa, por non morreren en aquela batalla. E porque ninhun non pode toller o
juyzo de Deus, nen os seus feitos, despois que a lide foy vençuda
é morto o prínçipe Furro con tres mill mouros, volueu Rei
Calrros á aqueles que leixara ençarrados é achóos
todos mortos; é eran per conto çento e çinquoeenta
cristianos. E aqueles santos lidadores pero escaparon da lide dos mouros, non
leixaron por ende de reçeber marteiro por la voontade de Deus. E despois
tomou Calrros ó Castelo de monte Garsim é toda a terra de
Nauarra, é metéoa so seu señorio.
14.-Commo Rulan lidou con
Ferragudo o gigante, é commo o matou
Despois que Calrros vençeu a batalla, chegou mandado
á Calrros que chegara á Nágera huun gigante da linageen de
Golias, que auia nome Ferragudo, é era de terra de Siria, é
enviárao Mirando, Señor de Babilonia, con viinte mill turquos
para lidar con Calrros. E aquel gigante non tenia lança nen seeta,
é avia força de XL omes arrizados. E Calrros quando o soubo,
foyse alá logo, é Ferragudo quando o vió sayó a
él é demandou se auia y quien lidase huun por huun. E Calrros
enviou á él Ougel. E o gigante quando o vió
soo enno campo, foy para él moy manso, é lançou en
él a mano destra é tomóo con todas suas armas; é
leuóo así commo ovella para huun castelo, viendo todos. E o
gigante auia doze cóuedos en longo, é huun cóuedo enno
rostro, é huun palmo enno nariz; é enn os braços é
enn as pernas quatro cóuedos; é ennos dédedos tres palmos.
E Calrros quando esto vió, enviou Arnaldo de Monte aluan que lidase con
él. E o gigante leuóo ao castelo, commo fezera á outro. E
despois enviáronlle Coostantin, endeantado de Roma é o Coonde do
Allo; é él tomou huun con a mano destra, é outro con a
siestra, é leuóos ao castelo. Así que lle enviaron viinte
caualeiros, dous é dous, é fézolles así commo
aqueles outros, é destóos todos en prijon. E Calrros quando esto
vió, marauillouse moy to, é non ousou de enbiar outros que
lidasen con él. E enton Rulan gaanou liçencia do Enperador para
yr lidar con él; é él doulla moy to deenuidos. E despois
foyse contra o gigante; é o gigante lançou en él a mano,
é póseo ante sí enno caualo, é foyse con él
para o castelo. E Rulan esforçouse moy ben é fillou fiuza en
Deus, é tomóo por la barba, é torçeo enn a sela,
é caeron anbos en terra, é leuantaronse muyto ajina, é
acolléronse á os caualos. E Rulan meteu mano á espada,
é en coydando de matar, marróo é doulle enn o caualo,
é partío per meo. E Ferragudo estando de pee,
ameaçáuoo moy to con a espada; é Rulan doulle con a sua
enno braço, en que tina a espada, é non lle tallou, mais
derriboulle a espada. Ferragudo desque a perdeu, coudou á matar Rulan, e
çarrou o punno é doulle con él enn a cabeça do
caualo, é matoullo. E lidaron de pee sen espadas ata ora de noa,
ferríndose das pedras é aos punos. E desque foy ora de
véspera, demandou trégoa Ferragudo á Rulan, é foyse
para seu castelo. E poseron entre sí que se chegasen en outro dia
á lidar sen caualos é sea lanças. E esto outorgado,
uolueuse Rulan para os seus. E en outro dia de gran manana chegáronse
anbos á o campo, segundo que prometeran. Pero que Ferragudo leuou a
espada, mais non lle prestou nada. E Rulan leuaua na mano huun muy boo paao
retorto commo cajado, con que dou a él todo o dia moy grandes feridas,
mais non lle enpesçia nada. E dáualle oturosí con moy,
boas pedras redondas é rregeas, de que jazian moytas enn canpo.
E así lidou con él ata o meo dia; non se poderon
enpeesçer, E depois poseron entro sí trégoa, et Ferragudo
oube é deitouse á dormir. E Rulan que era caualeiro
mançebo, moy to ensinado, sopósolle huna pedra su a
cabeça, que dormise mais folgado. E en quanto dormia, Rulan nen outro
non o ousaron de matar, ca avian tal custume, desque avian trégoa non
ferian o cristiano ao mouro, nen o monro ao cristiano; ca aquel que a virtaua,
logo seria morto. E Ferragudo desque dormió asaz, espertouse; é
asentonse Rulan cabo dél, é preguntoulle commo era tan forte
é tan rregeo que lle non enpeuçia espada nen pedra, nen paao. E o
gigante lle diso: -Sabe que por min non entra ferro se non por lo ynbrigo. E
él falaua o lyngoajeen de Espana en gisa que o entendia moy ben Rulan. E
o gigante començou de o catar; é preguntoulle commo auia nome. E
él diso que auia nome Rulan. E él diso: -¿De qué
linageon es que tan regeo é tan forte es en armas? E Rulan respondeu:
-Nos somos da linageen dos françeses. E Ferragudo lle diso: -Os
françeses ¿qué lee teen? E Rulan respondeu: -Nos, per la
graça de Deus somos cristianos é obedeçemos á os
mandamientos de Jhesu cristo, é lidamos pla sua creença quanto
podemos. E o gigante quando lle oyó ementar o nome de Jhesu cristo,
diso: -¿Quien he ese Cristo por que tú crees? E Rulan lle diso:
-He fillo de Deus Padre, é da Virgeen Santa Maria, é foy morto
enn a cruz, é soterrado enn o moymento, é quebrantou os ynfernos;
a o terçer dia resurgió: é desí foyse á os
çeos, hu se á a destra parte de son padre. E Ferragudo dise: Nos
creemos que o Deus que fezo o çeo é a terra he huun, é non
ouve padre nen fillo. E así commo él non naçeu de ningen,
así non naçeu outro dél. E así non he tres Deus,
mais huun. -Verdade dizes, diso Rulan, que él he huun; mais enn o que
dizes que non son tres, en esto erras; ca se crees enn o Padre, cree enn o
Fillo enn o Spíritu Santo; ca o Deus que he Padre he Fillo é
Spíritu Santo. E pero he huun Deus que he en sí tres persoas. E
Ferragudo diso: -Se tu dizes que o Padre he Deus, é o Fillo he Deus,
é o Spiritu Santo he Deus, tres Deus son logo; o que non pode seer que y
aja tres Deus. -No, diso Rulan, mais tres pesoas en huun Deus. Digo en que
él he huun é ha en sí tres pesoas. E foron é son
é seeran para sempre
yguaaes. E qual he o Padre, tal he o
Fillo, é tal he o Spíritu Santo. E os ángeos enn o
çeo obedesçen é onrran á huun Deus en tres pesoas.
E Abraan vió tres é adorou huun. E o gigante lle diso: -Esto me
demostra tú, cómmo tres pode seer huun. E Rulan lle diso: -Eu che
direy é mostrarey por criaturas vmanaas é por cousas do mundo.
Así commo enn a çítola quando a tanjen ha tres cousas:
arte é a corda é a mano con que a tanjen, pero he huna
çítola, así en Deus son tres cousas: Padre é Fillo
é Spiritu Santo; é pero he huun Deus. E así commo enn o
sol som tres cousas: o esplandeçemento é a craridade é a
caentura, é pero he huun sol; é así commo enn a almendra
son tres cousas: a cortiça de çima é a casca, é a
vianda de dentro, é he huna almendra; é enn a roda do carro son
tres cousas: o madeiro de meogo e os braços é a redondeça,
é pero he huna roda. En tí meesme ha tres cousas: o corpo
é os nenbros é a alma; é pero huun ome es. Así en
Deus ha tres pesoas que he a Treydade, é pero huun Deus he. E Ferragudo
diso: -Ora entendo que pode seer tres pesoas en huun Deus; mais commo o Padre
ouve Fillo, esto non entendo. ¿Crees tú, diso Rulan, que fezo
Deus Adam? Creo, dise Ferragudo. En qual manera, diso Rulan, non naçeu
de ningen, é pero ouve fillos, así Deus Padre non foy nado de
ningen, é pero geerou fillo de sí meesme por la sua santidade
ante todo los tenpos, así commo a él aprouve. Praz me, diso
Ferragudo, do que dizes; mais ¿en quál manera se faz ome do que
era Deus? -Esto non sey, diso Rulan. Aquel que criou o çeo é a
terra, fez da Virgeen fillar carne sen conçebemento de ome, por lo seu
santo espartimento. Esto non poso entender, diso o gigante, en qual gisa podese
él naçer do ventre da virgeen sen semente de outro ome, segundo
tu afirmas. E Rulan lle diso: -Deus que sen semente d'outro ome formou Adam,
ese fez o seu Fillo naçer do ventre da virgen sen semente d'outro ome. E
así commo él naçeu de Deus Padre sen madre, así
naçeu feito omne da madre son padre. E atal naçença
perteesçe á Deus. Por gran cousa, diso o gigante,
¿cómmo a virgeen ouve fillo son home? Diso Rulan: Aquel que enn
as fauas faz naçer os gurgullos, é enn as áruores os
vermees, sen ayuda de ningen, é os peixes é as abellas é
moytas serpentes son conçebemento de macho, é faz delas fazer
criança, ese faz da
virgen Deus é ome naçer,
ficando salua sua virgindade sen semente de home. E aquel que o primeiro omne,
segon ja dixe, fez naçer sen conçebemento d'outro ome,
ligeiramente pode fazer naçer o seu fillo que fose home é que
naçese do ventre da virgeen sen semente d'outro omne. Bem pode seer,
diso Ferragudo, naçeu da virgeen; mais se foy fillo de Deus, por ninhuna
gisa non poderia morrer; ca Deus nunca morrera. Ben diseite, diso Rulan, que
pode naçer da virgeen é que naçeu commo omne, é
prendeu morte commo omne; ca todo aquel que naçe, morre. E se he de
creer a naçença, así he de creer a morte é a
rresureyçon. ¿Cómmo he de creer que resurgió?, dixo
Ferragudo. Porque, diso, Rulan, él naçeu é morreu é
resurgeu áo terçer dia. E Ferragudo diso á Rulan, quando
esto oyó. ¿Porqué me dizes atantas paráuoas vanas?
Ca cousa he que non pode seer que o omne morto torne bivo depois. Diso
Rulan:-Non foy soo o fillo de Deus que resurgió d'outre os mortos, mais
verdadeiramente todo los omes que foron des o començo do mundo e que an
de seer d'aquí andeante an de resurgir depois da fim, é yran ao
dia do juyzo ante a sua cadira oyr sentença para reçeber galardom
do ben é do mal que fezeron. E Deus de moy pequena áruore faz moy
grande moy to alta. E do graano do triigo que jaz sequo é podre so a
terra, faz enuerdeçer é creçer é dar froyto, e se
tornan todos homnes en sua carne meesme. E enno seu spiritu viuos ao dia
do...
Fáltale aquí al original una hoja,
que fué rasgada. Contenía el remate de este capítulo y el
principio del siguiente
15, descriptivo de la victoria legendaria,
que reportó Carlomagno contra Almanzor, rey de Córdoba é
Ibrahím, de Sevilla.
que tangian moy fortemente. E a as vozes
delas é a os toes das canpaynas, é ante semeldune das carantonas,
que eran moy feas, espantáronse os caualos dos caualeiros de Calrros,
é començaron de fogir con gran medo, ataes commo á seeta.
E os caualos por ninhuna gisa non os podian tener. E as duas azes dos
cristianos, quando viron fogir a primeira, començaron todos de fogir. E
enton os mouros con gran prazer foron depos eles, ata que os cristianos
chegaron a huun monte que estaua duas legoas da vila227. E os mouros ajuntáronse
todos. E os cristianos quando aquelo viron, ouveron consello ontre sí de
os agardar é de lidar con eles. E os mouros fastáronse ja quanto
a afora. E os cristianos ficaron alí suas azes é maseron
alí. E en outro día ouveron consello Calrros con os seus
caualeiros; é mandou enbrullar as cabeças dos caualos de
lenços, é encher as orellas de dentro de panos, que non podesen
veer as carantonas, nen oyr as vozes das canpaynas. E despois que os caualeiros
ouveron esto feito, volueron os cristianos todos á lide moy to
esforçadamente. E teendo moy to eu pouco o enganos dos mouros, é
lidaron con eles moy fortemente de la manana, ata o meo dia, é mataron
moytos deles, é pero non os poderon vençer. E os mouros estauan
todos ajuntados é tinan ontre sí huuna carreta a que andauan
moytos boys; é sobre ela andaua huun pendon vermello. E auian ontre
sí de custume que ninhun non fogise en quanto o visen andar
alçado. E Rei Calrros entendeo, é commo estaua armado de moy boa
loriga, é de moy boo elmo, é con moy boa espada, é
complido de graça de Deus, que era con él, entrou ontre as azes
dos mouros, dando moy grandes feridas a destro é seestro, matando moytos
deles, ata que chegou onde estaua a carreta. E dou con a espada enn a aste en
que estaua o pendon; é cortóo. E logo todo los mouros
començaron de fogir d' uun cabo é do outro. E alí foron
todos os cristianos, é os mouros juntos. E Almoçor, Rei de
Cordoua, fogio con dous mill, é acolleuse á a vila. E en outro
dia Calrros foy sobre él, é Almeçor sentiose apoucado da
jent, é doulle a vila. E despoys Calrros doua á él por tal
pleyto que se tornase cristiano é lle obedeçese con ela é
tenesea d'alí endeante. E despoys desto Calrros don as terras é
prouincias de Espana aos caualeiros é jentes que andauan con él.
E dou logo aquela terra aos que se pagaron de en ela ficar. E dou terra de
Nauara é dos bazquos aos de Bretana, é terra de Castela aos
françeses; é terra de Nauara é Saragoça aos
gegos228 é aos de Pula; é terra
dArangon aos de Pitheus; é terra d'Andaluzia, que he cabo do mar aos
Alemaans, é
terra de Portugal aos de Daçia é
de Frandes; é os françeses non quiseron pobrar en Galiza porque
lles pareçeu terra montanosa é braua. D'alí endeante non
foy ninhuun que ousase fazer gerra en Espana contra Calrros.
16.-Commo Turpino sagrou a Iglesia
de Santiago
Poys que Calrros leixou os Prínçipes e os que
eran mayoraos en Espana, foyse á Santiago en romaría, é os
ereges que achou en aquela terra tornóos á a creença de
Deus, é os que leixara á a lee dos cristianos, é se
tornaran á a dos mouros, os huuns matou, é os outros enuiou
á França, é d'alguas vilas fez bispados é meteu y
coengos é clérigos; é fez consello enn á
çidade de Santiago, é por consello dos bispos d'Espana, é
dos Principes que y eran, por amor de Santiago estabeleçeu que todos los
Rex é Prínçipes d' Espana é de Galiza, atanben os
que enton eran commo os que auian de viiuir, obedeçesen ao bispo de
Santiago. E en Padron nonguis fazer bispo, que a non contaua por vila, é
mandou que fose sojeita á a iglesia de Santiago. E enton eu Turpyn,
arçibispo de Reens, sagrey moy to onrradamente a iglesia de Santiago por
mandado do Emperador Calrros, con LX bispos. E sugugou o Emperador á a
iglesia de Santiago toda a terra de Espana é de Galiza, é mandou
que lle desen cada anno de quantos y ouuese para sempre, quatro dineiros;
é que fosen por ende quitos de toda outra seruidumbre, é
estabeleçeu en aquel dia que d'alí endeante a iglesia de Santiago
fose chamada apostolical, porque jaz o corpo apóstolo. E todo los bispos
d' Espana fezesen y conçello moy to ameúde; é que todo los
Reys d'Espana reçebesen as coroas dos reynos da mano do bispo d'y,
é todo los bispos d'Espana trouxesen os bágoos. E se per pecados
en alguas vias é lugares mingoase a creença de Deus, que fose
coreita per lo bispo de Santiago. E gran dreito he de se corre-er en aquela
iglesia a creença, que así commo por San Johan auangelista,
yrmano de Santiago, enna parte d'ouriente foy feyta en Efeso iglesia
apostolical é enxaltada á creença de nuestro Senor,
así por Santiago, seu yrmano enna parte d'ouçidente en Galiza,
onde jaz o seu corpo, he
feita iglesia apostolical é
exaltada a creença de Jhesu cristo. E aquestas som duas iglesias: en
Efeso, que enna destra parte de Jhesu cristo, enno reyno temporal; é
Conpostela, que he a aseestra; que destes dous yrmanos acaesçeron quando
os apóstolos partiron ontre sí as prouinçias do mundo para
preegar a creença de Deus, porque eles pidíran á Jhesu
cristo que huun seuese a sua parte enno seu reino, é o outro a seestra.
Tres iglesias apostolicaes é príncipes ontre toda las outras som
enno mundo, que os cristianos acustuman á aonrrar por los
mereçementos dos santos que en elas som, mais que toda las outras. A
iglesia de Roma de Santiago é a de San Johan en Efeso. E así
commo nostro escoleu tres apóstolos ontre todo los outros, San Pedro,
Santiago, San Johan, para lles mostrar a suas puridades, segon diz á
ennos Avangéos, así as iglesias deles fez mais onrradas enno
mundo ontre toda las outras; é con direito estas son prinçipaes,
que assí commo estes apóstolos pasaron todo los outros en
graça é en onrra, asi aqueles lugares en que eles preegaron, hu
jazen os seus corpos, deuen seer mais onrrados de direito ca todo los outros do
mundo. E con direito a iglesia de Roma he primeiramente mais onrrada, porque a
sagrou é onrrou San Pedro, príncipe dos apóstolos per a
sua preegaçon, é per lo sea sange que y espargeu quando o
mataron, é per lo suo corpo que y jaz; é a outra mais onrrada he
a de Santiago, porque ontre todo los apostolos foy mais onrrado en dygnidade
é en onestidade apos San Pedro; é he priuado ontre todos los
outros apóstolos porque reçebeu primeiramente marteyro ca eles,
é foy coroa enna iglesia de nostro Señor. E por esto a sua
iglesia he moy to onrrada porque a tornou creença per sua
preegaçon, é a sagrou soterrando y o seu corpo santo, é
ayuda agora é onrra moy to per moytos miragres que y fez son conto. E a
terçeyra iglesia apos estas, mais onrrada he a de Efeso, porque San
Johan auangelista diso en ela ante todo los bispos que él fezera por las
outras çidades que y eran ajuntados, á que él chamaua
ánjeos enn o apocalise, primeiramente no auangéo:
In principio erat uerbum; é
porque a consagrou con sua pregaçon é con moytos miragres,
é fez y sepultura para o seu corpo; é se alguuns juyzos de Deus
ou dos homes foren maos de entender en alguuna gisa, é os non poderen
defiinçer ennas outras iglesias
do mundo, de dereito en
estas tres iglesias se deuen de razoar é defiinçer. E así
en aquel tempo fui Galiza liurada do señorio dos mouros per la virtude
de Deus é de Santiago, é per la ajuda de Calrros. E despois foy
sempre onrrada ata este presente dia, enna creença de Deus.
17.-Cómmo é en
qué manera era feyto o Emperador Calrros, é commo o gardauan de
noyte é de dya os vasalos
Rey Calrros auia os cauelos brauns é a faze uermella,
é auia o corpo moy ben feito é de boo estado; é a catadura
braua; é auia on longo doze pees dos seus, que eran moy longos; é
era moy to arizado é moy regeo, é moy sabedor en armas. E auia
enn o rostro huun palmo é meo en longo, é enna barua huun palmo;
é enn o nariz huun meo palmo; é enna testa huun palmo é
pouquo mais; é os ollos semellauan de leon; é esplandecia commo a
pedra carbúncula; é avia huun meo palmo eun as sobrecellas;
é era sanudo; e quien quier que él cataua, auia del medo. E enna
çinta que él tragia aredor, avia oyto palmos, sen aquela que se
depondoraua de la fíuela á fondo. E ao jantar comia pouco pan,
é comia huun carto de carnero ou duas galinas, ou huna pata ou huna
perna de porquo, ou huun poo, o una grua ou huna lébore. E bebia pouquo
vyno é moy to agoado. E era atan arrizado, que o caualeyro estando
armado sobre seu caualo, de huna ferida, que lle daua con a espada, por
çima da cabeça atravesava él e o caualo de huna ferida. E
estendia con as manos ligeramente quatro ferraduras de caualo, é ergia
moy to agina huun caualeiro armado que lle sobise en terra enn a palma, alto
ençima ata a cabeça, sen ajuda da outra mano. E era moy fran en
seus donos, e era moy dreyto en seus juyzos, é de moy boa
paráuoa. E qvatro vezes enno anno fazia en España Cortes; por
Natal, por Pascoa, por Pentecoste, por Santiago; E poyna coroa qual
pareesçia á Rey, é tina enna mano o seutro. E ante a sua
Cadira tínanlle huna espada nua, sogon fazen á Enperador. E en
redor dél cada noyte veláuano çento é viinte
caualeiros moy
boos: quoreenta á terça da noyte;
dez á a cabeça é dez a os pees, é dez á a
destra parte, é dez á a sestra. E tras cada huun deles huuna
espada nua enna mano destra; é huna candea açesa enna siestra. E
así os quoreenta á otra terça. E asi os outros quoreenta
outra terça ata o dia, mentre os outros dormian. Mays os grandes feitos
que él fazia seerian maos de contar á quantos se pagarian de oyr
em commo él morou en Toledo é commo él matou na lide Rei
Breymante por amor de Rey Galafre de Toledo, cujo enemigo él era. E
commo conquereu moytas terras é moytas prouinçias per suas armas
e as meteu á a creença de Deus. E en commo fez moytas abbadias
é moytas iglesias per lo mundo; é en commo as enrequintou:
é en commo tirou moytos corpos de Santos que jazian soterrados en terra,
é os meteu en moymentos d'ouro é de prata: é en commo foy
Enperador de Roma; é en commo foy á o sepulcro de Jhersusalem;
é en commo trouxe o leño da cruz de Jhesu Cristo é o
partió per moytas iglesias. E ante cansaria a mano é a penna dos
grandes feytos del a quien os todos quisese escripuir: pero que vos diremos,
desque liurou a Espana dos poderes dos mouros, en commo se tornou para
França; e en commo lle mataron Rulan, e os outros caualeiros enna lide
de Roçauales.
18.-Da batalla de
Roçauales, é da morte de Rulan é dos outros
lidadores
Despois que Calrros gaanou toda Espana é a onrra de Deus
é do apóstolo Santiago, sayndose ja de España, chegou
á Panpelona con sua oste; é enton morauan en Saragoça dous
Rex mouros de Persia, Marsil é Belmengando; é viároos a
Mirando229, Señor da Babilonia,
á Espanna, é els obedesçian a Calrros é seruian de
moy boa mente en toda las cousas, segon desmostrauan. E o Emperador envioulles
dizer per Galaron que se baptizasen ou le desen tributo: é eles
enviáronlle triinta caualos carregados d'ouro
é de
prata é d'outras doas d' Espanna. E enviáronas outros
prínçipes é caualeiros trezentos caualos carregados de moy
boo vino, e mill mouras moy fremosas de que fezesen sua voontade. E en poridade
diseron á Galaron a treyçon, é déronlle viinte
caualos carregados d' ouro é de prata é de vesteduras, que lles
gisase tanto que podesen matar os caualeiros á Calrros. E él
así o outorgou, é reçebeu o aver. E afirmada así a
treyçon ontre os mouros é Galaron, foyse Galaron á
Calrros, é presentoulle o aver quelle eles enviauan; é
dísolle que Marfil queria seer cristiano, e que se gisaua de camino para
se yr á França para se baptizar, é que dalí
endeante queria por él teer a terra d' Espana. E os mayores caualeiros
é mellores de Calrros non quiseron tomar senon o vino que lles él
tragia. E os outros caualeiros que non eran tan boos, tomaron as mouras. E Rei
Calrros, creéndose enn o que lle dizia Galaron, gisou de pasar os portos
de Roçauales, é volueuse para França; é por
consello de Galaron mandou á Rulan, seu sobrino, Conde de Maans é
Señor de Blayns; é Oliueros, Conde de Jenes, con outros
caualeiros mellores, é con viinte mil cristianos, que ficasen en
Roçauales á gardar a çaga ata que él pasase os
portos con toda a outra jente. E eles así o fezeron. E porque nenas
noytes que pasáran alguuns dos que se enbebedentáran do viino
quelles enviáran os mouros, é fezéran pecado con as mouras
é con as outras molleres que tragian de França, quis Deus que
morresen alí. E en quanto Calrros é Galaron é a
Arçibispo Don Torpin pasaron os portos con outros viinte mill, é
Rulan é Oliueros gardauan á çaga de Roçauales,
apareçeron moy çedo de manana Marsil é Belmegando con
cinquoeenta mill mouros; é sayan os montes á das deuesas onde
jouveran ascondidos dous dias é duas noytes por mandado de Galaron. E
fezeron desí duas manadas; huna de viinte mill, é a outra de
triinta mill. E a dos viinte mill veon primeiramente ferir sobre los
cristianos; é os cristianos volueron a eles é lidaron desla
mañana ata ora de terça; é mataron todo los mouros, que
non ficou deles ninhun. E eles estando cansados da lide que ouveran, os outros
XXX mill mouros vieron sobre eles é mataron todo los cristianos que non
ficou deles ninhuun, senon pouquos que non fosen huuns chagados, e os outros
degolados, é outros grandes feeridas de lanças; é cortos
con segures,
é outros chagados con seetas é con
dardos; é outros esfolauan con coytelos, é os outros queymauan en
fogo, e os outros enforcauan. E foron y mortos todo los mellores caualeiros de
Calrros, saluo Rulan é Baldouin, é Turpin, é
Tédriquo, é Galaron. Baldouin é Tédriquo
espargéronse perlo monte é ascondéronse, é por eso
goriron. E enton os mouros andaron depos eles é non os poderon achar,
é voluéronse huuna légoa contra onde, vieran. E agora
déuesnos preguntar porqué nuestro Señor leixou matar os
que non pecaron con as mouras, nen se enbebedentaran con aqueles que o fezeran.
E esto foy porque nostro Señor non quis que voluesen para sua terra,
porque non fezesen outros pecados é outras maas cousas, porque perdeesen
as almas. E por lles dar marteyro que alí reçeberon gloria
perduráuele. E aqueles que pecaran quis que morresen alí enn o
son seruiço por lles perdoar os pecados por aquela morte que y
reçeberon. E non deuen á dizer que Deus piadoso non da galardon
aos homes por los traballos que por él reçeben en este mundo,
á aqueles que confesam os seus pecados é fillam deles
piadença; ca eles, commo quier que pecasen, quiseron morrer por lo seu
amor, é por ende son enn a gloria do parayso. E por esto quando alguuns
foren para lidar, non deuen alleuar moller ninhuna consigo. E porque
Darío é Antonio, que eran Prínçipes moy poderosos
deste mundo leuaron sigo as molleres ennas lides que avian, foron ambos
vençudos; Dario por Aleixandre, Antonio por lo Emperador Ocaciiano (sic)
Agusto. E por tanto as non deuen ningen aleuar aló, ca som enbargo do
corpo é da alma; é aqueles que son bebedos é fornigadores
senifican os clérigos de misa é os omes d'ordeen que deuen a
lidar contra os pecados, é non lles conuen de se enbebedencar en nen
auer molleres; é se o fezeren, seeran presos de seus iimigos, que son os
demoes, é á açima seeran mortos de maa morte. E despoya
que a lide foy acabada segon avedes oydo, Rulan estando senllos230,
começou á catar contra os mouros, e estaua deles moyto alongado,
e achou huun mouro moy negro; é jazia cansado, ascondudo enn o monte da
lide en que fora, é
prendeo é legoo moy fortemente
a huuna áruore con quatro pértegas, é leixoo y legado,
é sobió en hun monte, é parou mentes aos mouros, é
vió que eran moytos, é tornou se camino de Roçauales por
onde yan os que querian pasar para hu era Rei Calrros. E alí
começou á tanjer huun corno que tragía dalmafí. E
acerqua de çen cristianos que jazian ascoududos per los montes pois que
oyron a voz de corno, fóronse todos para él, é con aqueles
çen cristianos volueuse alí onde leixara o mouro preso, é
soltoo, é alçou a espada sobre a cabeça del, é
dísolle: -Se comigo fores é me mostrares Marsil, leyxartey viuo;
senon, sabe que te matarey. Ca Rulan non conoçia ayuda Marsil. E enton
foyse o mouro con él, é mostroullo ontre huna conpana de mouros
que estaua a longe; é tinau huun caualo roan é tina huna
adágara redonda; é enton Rulan leixou o mouro, é
esforçándose enna merçee de Deus, foyse moy biuamente
coutra os mouros con aqueles çen cristianos que yan con él,
é ferió en eles; é vió estar huun que era mayor do
corpo ca todo los outros, é doulle huna ferida con a espada, é
cortoo, é o caualo per meo, así que huna parte do mouro é
|