-65-
Mortuo rege Petro, sine liberis, succesit ei Alffonsus frater eius in regnis Aragonum et Nauarræ, et fuit cognominatus Preliator, eo quod in Ispania non erat ita strenuus miles quum in XXjX bellis extitit triumphator; et contraxit cum Vrraqua filia Alffonsi Castellæ regis qui cepit Tholetum. Hic fuit dominus Aragonum et Nauarræ, iure successionis, et Castellæ, iure vxoris suæ. Hic populauit burgum Pampilone in campo suo de Orunya, et concessit multa priuilegia populatis. Populauit etiam Soriam, Almaçam, Barlanga, et Bilforado. Et fuit vocatus Imperator Ispaniæ. Anno MCX Domini, eripuit paganis Exeam, et concessit multa priuilegia populatoribus eiusdem loci, et in eo sumpsit titulum Imperatoris. Et quod de Vasconia, et de vltra portus, illuc conuenerant multi nobiles, et milites qui in armis fuerant conspicui, ecclesiasque ibi hedifficarentur ad oppus monasterij Silue Maioris, quas dictus Imperator tanquam ille cui hoc competebat hoc, ex principali priuilegio -66- obtento per regem Petrum fratrem suum, concessit dicto monasterio, in quo sunt hodie monachi nigri, et a quo dictæ ecclesiæ possidentur. Et post paucos dies cepit locum de Taust, et dedit ecclesiam, monasterio Sancti Johannis de la Penia. Et post hæc statim populauit locum de Castellario, qui est super Cesaraugustam de quibusdam hominibus, vulgo dictis Almugauares, qui locus per patrem suum fuit populatus. Et eodem anno obsedit Cesaraugustam cum suis naturalibus Aragonum, et Nauarre, et cum Centone de Beari et Vasconibus, qui fecerunt mirabilia de se ipsis, nec non cum comite Alpperche, qui venerat de Francia pro Dei seruitio et dicti Imperatoris; audita eius fama laudabili, quæ digesta per orbem ipsum, inter orbis milites strenuos arcellebat predictis. Itaque in obsidione Cesaraugustæ existentibus, sarraceni Tutelæ plures faciebant insultus contra christianos obsidionis. Qui per riuum Iberis et de partibus Castellæ ad ipsam obsidionem victualia defferebant. Quod Imperator non valens amplius sustinere, dipputauit comiti Alperche sexcentos equites, qui irent cum eo apud Tutelam. Et dictus Comes posuit se in absconditis -67- prope Tutelam, et equites circa XXX et centum pedites ipsius Comitis inceperunt currere et inuadere, homines et animalia grossa et minuta quæ inuenerunt circa Tutelam; quod vt viderunt sarraceni Tutelæ, more solito, irruerunt in eosdem, et exceptis per paucis qui Tutelæ remanserunt, omnes eam deserunt. Et dum predictos conarentur persequi christianos, nihil de paratis eis insidijs suspicantes. Comes de absconditis, vbi se absconderat, cum suis exiuit, et cum sarracenis hoc non videntibus, Tudelam intrauit, ianuis inuentis apertis. Et accessit ad majus fortalitium quod erat ibi, et id occupauit. Et statim properauit ad ianuas Tutelæ, et sicut veniebant sarraceni, ita perimebantur vel capiebantur. Sicque nullus superfuit sarracenorum quim esset mortuus aut captiuus. Gauisus fuit itaque Imperator magno gaudio quando sciuit dicto Comiti sic contigisse, et tamquam pius et bonus, dedit sibi pro hereditate sua et suorum, Tutelam. Et postea redijt Comes ad obsidionem Cesaraugustæ, vbi fuit initum magnum prelium inter Imperatorem et exercitum suum ex vna parte, et Almetzalem regem Cesaraugustæ et suos ex altera. In quo prelio -68- idem Rex, et quodquod exiuerunt ad prelium cum eo fuerunt deuicti. Et qui in ciuitate remanserant, tamquam desperati de eorum vita, post plures conflictus, tradiderunt dictam ciuitatem Imperatori. Qui volens remunerare benemeritos, dedit Centoni de Beari pro hereditate sua, totam parochiam Sanctæ Mariæ del Pilar, que aduch eo tempore erat christianorum. Dedit etiam comiti Alperche vnum vicum in quo hospitaretur, qui hodie vocatur vichus comitis Alperche. Iste Imperator vincit magnum prelium de Cutanta in quo fuit strenuus miles comes Pictauensis, qui erat ibi cum sexcentis equitibus, et in quo filius de Miramomelim fuit mortuus cum innumerabilibus sarracenis, et inde ehitum fuit vulgare proverbium: «Peior est quam illa de Cotanda.» Dictus Imperator anno Domini millesimo centesimo XViij63, cepit Darocham, Calataiubium, Tirassonam, et omni loca riui de Borgia et illarum partium de Tutela. Post hæc Imperator concepit suspicionem de regina Vrracha vxore sua, et nolebat ad eam habere ingressum, immo posuit eam in loco de Castellario supra Cesaraugustam, -69- et dimissit cum custodibus iuit in Castellam. Sed postea probi homines Castellæ confederauerunt ipsa cum viro suo. Sed lapsu temporis, videns Imperator reginam a via deuiæ honestitatis, inuento colore, quod inter eos erat gradus consanguinitatis, quodque nolebat viuere in peccato, duxit eam vsque ad Soriam, et ibi ipsam tradidit castellanis. Gradus quidem consanguinitatis erat iste. Rex Sanctius, vocatus maior, habuit duos filios, Ferdinandum regem Castellæ, et Remirum regem Aragonum. Ferdinandus habuit filium Alffonssum, qui cepit Tholetum, patrem ipsius Vrraquæ. Remirus habuit filium Sanctium, qui obijt in obsidione Oscensi, patrem ipsius Alffonsi mariti Vrraquæ. Sicque erant in tertio gradu consanguinitatis. Castellani quidem videntes Alffonssum sic relinquisse Reginam vxorem tuam, eorum dominam naturalem, fuerunt inde valde comoti et desolati, presertim, quod iam alia vice dictam Reginam dimiserat, et ipsam ei confederauerant. Venerunt ad eam, petierunt curias iudici, et conuocari vt sibi redderent terram suam. Et hoc ideo quod prestiterant homagium dicto regi Alffonsso. Et quamvis ipsi Regi seu Imperatori dictum -70- prestitissent homagium, et ipsum recognouissent in dominum, habentes tamen respectum ad debitum naturalitatis, omnes communiter et concorditer restituerunt terram ipsi Reginæ. Et hoc facto, comes Petrus Ansurij iuit ad Imperatorem indutus de estalata64 et equitans vnum equum album, et tenens vnum vestem in manu, dixit Imperatori. «Domine Imperator, terram quam mihi dediste restitui Reginæ, dominæ meæ naturali, cuius erat, et restituo vobis corpus meum, os et manus, quibus vobis prestiti homagium, vt de eis eam quam eligitis iustitiæ faciatis.» Et Imperator quamvis iracundiæ motus, vellet in eum sentemtiam fulminare, abstinuit se consilio suorum, cum quibus habuit deliberationem. Et fuit per eos cognotum, dictum Comitem fecisse quod debebat restituendo Reginæ terram suam, et homagium Imperatori. Et fuit datum consilium ipsi Imperatori, vt eidem Comiti faceret gratiam, et mercedem, et sic fuit factum. Vnde in Ispania quomodo similis casus contigeret, vsitatur simili modo. Isto tempore, erat in Castella quidam comes vocatus Gometius de Campdespina, qui erat multum potens, -71- de quo et dicta Vrracha fuerat tractatum matrimonium tempori regis Alffonsi, patris dictæ Vrrachæ, tunc viduæ existentis. Sed patre nolente, matrimonium non venit ad effectum. Et ex quo ipse Comes vidit ipsam, derelictam per Imperatorem, tenuit in mente sua vt contraheret cum ea, sicut prius iam fuerat tractatum. Sed tamen non per viam matrimonij, sed per aliam viam illicitam dicta Regina fuit cognita per eundem. Et fuit inde procreatus vnus filius, vocatus Ferdinandus Furtado. Credens itaque dictus Comes esse securus de dicta Regina, et de matrimonio cum eadem, incepit guerrificare contra Aragonenses qui aduch tenebant maiora fortalitia in Castella. Pari modo quidam alius comes, vocatus Petrus de Lara instabat quantum poterat in secreto obtinere amorem dictæ Reginæ. Et demum obtinuit quod obstabat. Et hijs taliter succedentibus, et terra sic perditioni exposita, Alffonssus rex Aragonum pluribus causis motus, prima, quod Regina et regnum Castellæ male tractabantur, secunda quod maiora fortalitia Castellæ tenebantur per aragonenses, congregatis suis gentibus in multitudine copiosa, intrauit per Castellam. Castellani -72- autem ad comitibus Gometio de Campdespina et Petro de Lara predictis apud Campum Despina, circa locum de Sapuluegua ocurrerunt aragonensibus, et ordinauerunt suas acies. In prima fuit depputatus dictus comes Petrus de Lara cum vexillo Regni, et in vltima fuit depputatus, velut illæ qui erat maior, dictus comes Gometius. Et in primo conflictu dictus comes Petrus, derelicto vexillo, cupiens habere Reginam, et dimissis suis in campo, versus eam accelerat, quæ erat in ciuitate de Burgos. Dictus vero comes Gometius cum alijs castellanis, preliati fuerunt vt fortius potuerunt, sed demum fuerunt deuicti. Et in ipso prelio fuit mortuus dictus comes Gometius cum pluribus alijs. Et quidam miles de genere de Olea, cui fuit traditum vexillum Comitis, mortuo equo suo et sibi manibus amputatis, cum brachijs tenebat vexillum erectum clamando, Olea, Olea. Subsequenter dictus Alffonssus cum aragonensibus transiuit Duero, et per terram de Campos iuit versus Legionem vastando terram. In Gallitia, quidem nutriebatur Alffonssus, filius dictæ Vrraquæ et Raimundi comitis Tholosani, cui ipsa Vrraqua nupserat, priusquam -73- Alffonsso regi Aragonum, tempore Alffonsii regis Castellæ, patris ipsius Vrraquæ. Et quod dictus comes Raimundus non erat gratus socero suo regi Castellæ, mortuo ipso Comite nolebat ipse Rex quod in Regno succederet filius ipsius Comitis. Quinimo in vita sua fuit contractum matrimonium inter dictam Vrracam et Alffonssum de Aragonia, cupiens, quod ipse Alffonssus propter suam strenuitatem, et filij descendentes ab eo, in Castella regnarent, et eam deffenderent, quod ei erat valde necessarium propter mauros. Predictus itaque inffans Alffonssus cum legionensibus et illis de Gallitia, inter Astorguam et Legionem exiuerunt ad prelium, in loco vocato Viam Anguis. In quo paratis aciebus suis ad prelium, obtinuit victoriam dictus Alffonssus cum aragonensibus; Legionensibus et Galatanis victis, et in fugam conuersis. Cumque moneta defficeret Alffonso, memorato in Castella vltra vnum annum, ad soluendum stipendium Aragonensibus et Nauarris, credens tenere et possidere Castellam, vt suam, conuertit manus ad sanctuaria, ecclesias et monasteria, et rapuit thesaurum, vendiditque, et impignorauit hereditates et possessiones earum, -74- et inde soluit etipendium gentibus suis, quamuis esset catholicus, et Deus ipsum in victorijs prosperasset. Presomitur quod huiusmodi sacrilegio comisso in Legione et Gallitia, esset punitus in prelio de Fragua. Obtentis siquidem duabus victorijs supradictis, redijt in Castellam destruendo coadiutores comitis Petri, et cepit aliquos ex ipsis. Qui Comes fugiens cum Regina intruserunt se in Montesseno, circa Palentiam. Rex autem regressus fuit in Aragonia. Et quod dictus comes Petrus incipiebat publicare suum celus cum Regina, credens eam ducere in vxorem, et incedebat per Regnum tamquam rex. Nobiles et alij de Regno illud moleste gerentes impediuerunt dictum matrimonium, et incipientes eidem aduersari, misserum (sic) in Portugaliam inffanti Alffonso filio dictæ Vrraquæ et Raimundi Comitis Tholosani, de quibus supra diximis, qui fuerat adductus in Portugaliam tempore quo euasit a prelio. Et illi de Regno eligerunt ipsum regem, quod matri suæ displacuit cum vitam duceret honestam, sed plus displicuit comiti Petro super eo quodcumque potuit impedimentum prestanti, quem dictus Alffonsus, -75- cum suorum adiutorio expulit de Regno, et tenuit matrem suam inclusam in turribus Legionis, quovsque se submisisset suæ voluntati. Et quod Regni fortalitia tenebantur pro Alffonsso de Aragonia, vterque, parabat congregare suas gentes ad bellum; sed antequam essent congregatæ Alffonssus de Castella, prelatorum suorum consilio, misit sua rogamina Alffonsso de Aragonum tamquam patri, vt restitueret sibi Regnum, illud que nollet sibi aufferre per violentiam, ex quo rationabiliter non poterat, quum ipse pater erat, sibi subenire, et seruire tamquam filius patri. Et Alffonssus de Aragonia, gratias egit Deo de consilio et recognitione quam dederat filio suo Alffonsso de Castella. Et vt erat pius et misericors, respondit illis qui ab eo gratiam postulabant; quod si antea fecisset hoc dictus Alffonssus de Castella, non fuisset sibi inimicus nec contrarius, sed potius verus amicus; ex quo gratiam petebat, erat paratus illam facere sibi. Et ne vlterius aliqua distenssio oriretur inter ipsa Regna, fuit facta decisio, quod terra erat de Regno Nauarræ; videlicet de riuo Iberi vsque circa ciuitatem de Burgos, quam violenter Sanctius rex Castellæ eripuerat -76- a posse Santij regis Nauarræ, consanguinei sui filij regis Garcie Remiri. Et inde fuerunt facta instrumenta inter ipsos Reges et regna Castellæ et Nauarræ, et vterque ipsorum recepit cartas suas firmatas et bene vallatas. Et Alffonssus de Aragonia tradidit absolute totam illam terram Castellæ, quæ pro ipso tenebatur, Alffonsso de Castella, et deinde noluit quod vocaretur Imperator, nisi rex Aragonum, Pampilone et Nauarræ. Post hæc anno Domini millesimo centesimo XXV, dictus Alffonssus congregauit gentes suas, et cum ipso fuerunt Cento de Beari, Petrus episcopus Cesaraugustæ, et Stephanus episcopus Jaccæ, et in mense Octobris intrarunt terram sarracenorum vastando et destruendo vsque ad ciuitatem Valentiæ. Deinde transiuerunt riuum Jucari et destrunxerunt Deniam. Subsequenter transiuerunt vsque ad Murtiam. Et postea ad Almariam, quæ tunc temporis Vrtia vocabatur. Et in pede cuiusdam montis, castrametati sunt, et celebrarunt festum Natiuitatis Domini in quodam loco, qui dicitur Alcacar, cum magno gaudio, et copia victualium. Deinde venerunt apud Granatam, et subsequenter apud Cordubam, vastando, et destruendo. Rex autem Corduæ -77- dominus omnium regnum sarracenorum Ispaniæ, cum tota sua potentia exiuit contra eos ad preliandum in loco qui dicitur Arinçol. Et deuictis sarracenis, rex Cordubæ fugijt, et mortui sunt infiniti mauri. Sane non fuit Rex in Ispania qui tantum adquireret, et ariperet, a manibus Paguanorum, et qui eis infligeret tanta mala. Post lapsis nouem annis obtenta per eum victoria in pluribus bellis, restituta terra Castellæ regi, et ipsis in pace quiescentibus, dum ipse Rex propter inmensas calores Pampiloniæ moraram traheret, venerunt rumores, quod Rex maurus Ilerdensis cum infinitis mauris equitaverant, et currerat, vsque ad Monte somuum, et per totam illam terram. Quamobrem dictus Rex Aragonum iuit circa illas partes, et mandauit litteras suas per regna Aragoniæ et Nauarræ, vt omnes sui vasalli venirent apud Fraguam, ad quam ipse uenit cum trescentis equitibus. Mauri vero deliberauerunt habere prelium cum illis prius quam gentes in maiori numero conuenirent. Et iuito prelio decessit ibidem rex Alffonssus, qui latus ad monasterium Montis Aragonum fuit; ibi demum sepultus. Alij vero dicunt quod fusus verecundia ipse qui -78- semper victor fuerat, tamen tunc esset victus, transiuit in Hierusalem, tamem tumquicquid sit viuus nec mortuus numquam potuit reperiri. Aliij dicunt quod ad tempus venit in Aragonia et locutus fuit cum quibusdam qui noverant eius sortem. Aliij etiam dicunt quod in dicto bello fuit perditus et quod non fuit cognitus, et quod ipse qui semper fuit victor, tunc fuit victus, impellendo se minus caute in prelio propter suam audaciam et animi strenuitatem adversarios contemnendo. In isto quidem prelio fuit pugnator optimus Gometius de Luna. Dictus Rex erat tunc temporis in LXI anno ætis suæ65.
-79-
Mortuo quidem dicto rege Alffonso, vel in prelio perdito, regna Aragonum, et Nauarræ remanserunt sine herede, quare per vnum annum; et illi de regnis posuerunt rectores et gubernatores in ipsis, et non poterant bene ab aduersarijs deffendi. Quamobrem tractarum et ordinauerunt vt eligerent in eorum regem Petrum Athares dominum de Borgia. Et in hoc quasi omnes erant concordes. Nondum tamen facta electione de ipso in regem, incepit plus solito et nimium superbire, non considerans gratiam quam illi de regnis sibi facere intendebant. Vnde quod plures eorum fuerunt de ipso male contenti, et indixerunt Curias generales in loco de Borgia, in quibus Curijs credebat dictus Petrus Atharesij esse de Regno. Et inter ceteros regni duo nobiles scilicet Petrus Tizon de Catareyta, et Pelegrinus de Castellezuelo, sicut erant potentes in Regno et bonum publicum ipsius affectantes, aspirabant ad naturalitatem illius qui debebat regnare. Nec minus attendentes ad superbiam -80- dicti Petri Athares, qui nondum existens rex contempnebat illos de regno, habuerunt colloquium cum pluribus de ipso Regno, et eos informauerunt, quod Remirus, qui erat frater, et filius eorum Regis et Domini, quomodo quique erat monachus in monasterio Sancti Pontij de Thomeras de comarcha Biterris, esset rex. Iste siquidem Remirus pro vt continetur in quodam priuilegio, quod est in ecclesia cathedrali Ilerdensi, quando erat paruulus fuit perpatrem suum regem Sanctium positus in monasterio Sancti Pontij de Thomeras, ordinis Sancti Benedicti. Et perseuerans in eo devote et religiose, fuit electus in abbatem66 monasterij Sancti Fecundi, eiusdem ordinis, et Primitiui in Castella. Et consequenter, succedens de bono in melius, fuit electus in episcopum Burgensem. Et deinde in episcopum Pampilonensem. Et demum contemplatione fratris sui Alffonsi regis Aragonum, obtantis illum esse prelatum in Aragonia, fuit electus in episcopum Barbastri et de Roda. Et ipse sic existens, non cupiditate honoris sed sola necessitate Regni fuit, vocatus ab illis de regno -81- Aragonum, et requisitus vt esset rex Aragonum et Nauarræ. Et dum nauarrenses venissent ad Curias de Borgia cum voluntate et proposito eligendi in regem dictum Petrum Atharesij, Aragonenses in opportunum informati impediuerunt electionem dicti Petri Atharesij. Nec admiserunt dictos nauarrenses cum amicabili gestu et curialitate (sic) ac honore, quibus debebant et consueuerant. Et hoc intuens Petrus Tizon de Catereyto predictus, in his se ingerens cum intensa letitia et honore, admisit nauarros, ipsosque vt secum comederent, invitauit. Preterea scita ab eo hora, qua Petrus Athares erat in balneis, alij dicunt, quod abluebat caput, iuit vna cum nauarris impensum reuerentiam ipsi Petro. Sed portarij tanquam stulti et improbi, quod sepe eis accidit, non intimantes hoc, dicto Petro, nec ipsum occupatione qua detinebatur rationabiliter excusantes, illico responderunt nauarros ad ipsum non posse ingredi, alijs negotijs occupatum. Qua responsione nauarri non mediocriter agrauati propositum suum, et voluntatem penitus, mutauerunt, dicentes. Modo nondum dominus a nobis nom patitur se videri, ¿quid faciet quando erigetur in regem? Et -82- recedentes iuerunt comestum plurimum indignati. Aragonenses vero conferebant interse, qualiter predictum Remirum de monasterio educerent, et in regem suum eligerent. Ordinauerunt se in Montesonno certa die Curias celebrarent et cum isto proposito vniuersi de Curijs receserunt. Vnde Petrus Atharesij reuersus ad se aut sua stultitia, aut ianitorum suorum relatione, remansit pudore confusus. Pendente autem tractatu et termino Curiarum, nauarri inter se disputant, an esset eis expediens predictum Remirum Monachum esset eorum regem, et deffiniunt quod non, eo quod mortuo videlicet predicto rege Alffonsso, predicto nauarri dubitant de Imperatore Alffonsso Imperatore Castellæ, qui volebat obsidere Victoriam et quedam alia loca Nauarræ, et dubitabant, an iste Remirus sciret Regnum regere, qui erat religiosus et sciebat melius quid ordini quam Regni regimini congruebat, et quod sciret eos deffendere, cum non esset exercitatus in armis nec in actibus militæ, multum necessariæ Regi et Principi qui regna et terras habet deffendere, seu predictas recupare, aut de novo adquirire, cum virtus huiusmodi inter ceteras quæ decent -83- Principem, precipua reputetur. Et ideo omnes nauarri vnanimiter concordarunt de consilio Sanctij de la Rosa episcopi Pampilonensis, et de Don Ladron filij Enneci a Veliz, Guilli Azenarij Doteica, Eximinij Aznares de Turribus, quod mitterent pro infante Garcia filio patruum Remiri filij Sanctij regis Nauarræ quomodo qui interfecit fratrem suum Raimundum, de quo in cronica Sanctij Remiri qui decessit in obsidione Osce prolixius ennarratur. Iste siquidem infans Garcia erat consubrinus Citi Roderici Didaci, qui alebat ipsum valente, et erat miles strenuus, et absque voluntate Aragonensium, nauarri miserunt pro eo; similiter per se tractauerunt, quo mitterent pro Remiro monacho supradicto credentes esse securi de eo; quod in Curijs Borgie de faciendo eum regem condixerant cum nauarris. Mittunt igitur nuntios ad romanum Pontificem pro obtinenda dispensatione67, quod dictus Remirus possit exire monasterium, et in Regno succedere defficientibus alijs, quibus ipsius Regni gubernacula debebantur. Quam dispensationem, romanus Pontiffex cum -84- magna delliberatione et magnanimitate concessit. In alliquibus cronicis legitur quod dictus Remirus erat presbiter; in aliquibus vero, quod non erat in sacris ordinibus constitutus. Congregatis igitur in Curijs Montissoni, nauarri non venerunt ad eas Azenarius de Oteica Fortunius Enieng de Let, qui erant de maioribus Regni. Illi autem qui ad eas venerunt Curias, inde recessere discordes. Nec mora aragonenses in ciuitate Osce, in qua regum fiebat coronatio, in regem suum erigunt dictum Remirum, et filiam comitis Pictauie tradunt eidem in vxorem. Et quod nauarri sine aragonensium consilio regem eligunt, cepit inter vtrosque rancor et odium exoriri. Iste quidem Remirus fuit bonus rex et liberalis plurimum, nobilis et militibus ac generosis, et dedit eis loca plurima sui Regni, qui ex hoc spreuerunt ipsum et habebant guerras inter se et interficiebant et perdebantur gentes Regni, nec ab his volebant abstinere pro Rege, posito super hoc in magna perplexitate, qualiter perditioni sui Regni sucurreret. Nulli tamen audebat hoc propalare. Pro inueiendo itaque remedio super eis, misit vnum nuntium cum litteris cuiusdam, qui fuerat -85- magister suus in monasterio de Tomeras. Est enim apud monachos68 nigros consuetudo et regula, quod cuilibet nouitio ingredienti ordinem, assignatur pro magistro vnus monachus de antiquis, et secundum decentiam status istius Remiri fuit sibi assignatus vnus magister magnæ scientiæ et probitatis, cui, in predictis litteris ipse notifficabat sibi statum sui Regni et vitam despetam, quam ducebat inter maiores sui Regni, ipsum deprecans, vt sibi consuleret quidnam faceret super istis. Magister igitur qui cum ingenti gaudio receperat litteras, animaduertens, quod absque irregularitatis incursu sibi non poterat consulere, quod iustitiam faceret super eis, duxit secum dictum nuntium ad quendam ortum, vbi erant multæ caules et euaginato vno gladiolo, quem portabat, legendo dictam litteram, quam tenebat in manu, scindit omnes caules maiores dicti orti, et solum remansere minores. Et dixit nuntio: «Vade ad dominum meum Regem, et narra sibi quidquid vidisti quod responsum alium non do tibi.» Nuntius itaque tristis, quod responsum ei non fecerat, redijt ad Regem cui nauarrit predictum -86- magistrum suum nullum voluisse sibi fecisse responsum; de quo etiam Rex effectus est valde tristis. Verumtamen postquam nuntius explicauit Regi ea, quæ viderat et eorum modum visa ab illo, Rex intra se interpretatus est sic; quod ortus poterat esse Regnum suum, caules vero gentes sui Regni, et quod ad operandum bonos caules, carnes erant nimie. Et illico misit litteras nobilibus, militibus, et vniuersitatibus locorum sui Regni, mandans eis, quod essent die ad hoc preffixa in Curijs celebrandis Osce. Rex quidem famam seminauit, se velle Osce vnam campanam fieri facere a magistris Franciæ, quos habebat, et eam facerent, cuius sonus ad omnes partes pertingeret Regni sui. Et cum hoc audiuerunt nobiles, et milites locuti fuerunt ad inuicem dicentes. «Eamus visum illam stultitiam, quam vult facere noster Rex.» Et hoc dicebant tanquam illum qui Regem suum quasi nihilo elicebatur. Quando vero fuerunt Osce mandauit Rex quosdam secretarios suos in camera sua armari, et per eos quidquid eis diceret adimpleri. Quando igitur veniebant nobiles et milites, mandabat Rex eorum singulos, scilicet, vnum post alium ad consilium euocari. Et cum ingrediebantur -87- per suam cameram mandauit ipsos in ea protinus decollari. Vocabantur tamen illi qui culpabiles erant sibi. Et isto modo duodecim inter nobiles et milites priusquam comederet, decollauit. Et re vera omnes alios nobiles, et milites decollaset, nisi quod quocumque modo fuisset, illi qui erant extra, perpenderunt hoc, et fugere se comiserunt. De mortuis quidem fuerunt quinque de genere de Luna: Luppus Ferrench, Ruy Eximinij, Petrus Martini, Ferdinandus et Gometius de Luna; Petrus Vergua, Ferricius de Liçana, Egidius de Atrosillo, Petrus Cornelij, Garcias de Bidauræ, Garcias de Penia, Raymundus de Foces, Petrus de Luesia, Michael Azlor, et Sanctius Fontoua milites. Mortuis igitur predictis, nequente habere alios per fugam elapsos, Regnum eius in securitate et pacis tranquilitate, quieuit. Congregauitque gentes suas vt regnum Nauarræ asserens esse debere suum, eo quod nauarri sibi regem elegerant preter aragonensium voluntatem. Et cum guerra et bella durassent, per vnum annum, prelati nobiles et milites gentesque populares vtriusque Regni, vt pax et concordia esset inter ipsos, qui semper ijdem fuerant in -88- prosperis et aduersis, congregauerunt se, et conuenerunt, sic quod elegerunt tres probos viros de vtroque Regno. De regno videlicet Aragonum quendam vocatum Caxal, et Ferriç, de Huesca et Petrum Athares. De regno vero Nauarre quendam vocatum Ladron et Guillem Aznares de Oteiça, et Eximinum Aznares de Turribus, et quidquid ipsi arbitrarentur et pronuntiarent, gratum haberet et firmum quelibet partium predictarum. Demum isti arbitri electi venerunt insimul ad quendam locum, nominatum vulgariter Vadoluengo, consideratis juribus et rationibus allegatis hinc inde conuenerunt in certis capitulis, et pronuntiauerunt; videlicet, quod rex Remirus teneret pro filio regem Garciam, rexque Remirus toti dominaretur populo, et rex Garcias omnibus militibus, eorum que rancorem et odium quos hostis humani generis procurauerat et posuerat inter eos ac eorum subditos, conuerterent contra sarracenos. Sed tamen quod Rex quilibet, recognosceret terras suas, provt Sanctius Maior eas diuiserat. Quamquidem conuentionem et arbitrationem concordatam et aprobatam ac inscriptis ad perpetuam memoriam redactam publicauerunt -89- Pampilone regibus supradictis, et eam vniuersi habuerunt pro bona et accepta, eamque laudauerunt, et aprobauerunt, et in scrinium diuisionis istorum regnorum fuit positum in monasterio Sancti Johannis de la Penia perpetuo conseruandum, vbi est temporibus hodiernis. Die autem sequenti rex Remirus iuxta conuentionem predictam fuit receptus per Sanctium de la Rosa episcopum Pampilone, et per capitulum sedis eiusdem, ac per totum populum Pampilone honoriffice faciendo processionem et cetera per Regem, totumque suum Regnum. Posquam rogauit rex Garcias regem Remirum, quod ex quo ipse rex Remirus erat pater, et ipse rex Garsias filius, daret sibi aliquid de suo, de quo ipsum hereditaret, sicut pater debet hereditare filium. Et rex Remirus sicut et plurimum erat cordi implere conventiones predictas, et eis nullatemus contrahire, dedit ei hæc loca Sarisam, Roncal, Quadreyta et Baltierra ad vitam ipsius donatarij, tali conditione adicta, quod post mortem suam, Aragonum Regi reuerterentur. De quo sibi statim fecit fieri homagium. Lapsis itaque tribus diebus, regeque Remiro existente Pampilone, sugestum est Garcie regi Nauarræ, -90- ut peteret a Rege Aragonum quod solueret homagium ab eo Garcia sibi factum pro locis predictis, qui sibi dederat, quo soluto rebellaret contra ipsum. Et si id facere recusabat ipsum Regem Aragonum constitutum69, in eius potestate, detineret vt captum, quo sic fieri ordinato: vnus de consilio Regis Nauarræ vocatus Ennecus de Ayuar miles vtique probus, animaduertens neque eorum dolositatem, et qua Rex et regnum Nauarræ næphande subessent infamiæ notæ, scripsit ad Regem Aragonum et ei detexit fraudem paratam sibi. In cuius relatione Rex admodum conturbatus vocauit vnum consiliarium suum nominatum Quaxal et duos alios consiliarios suos, et fuit inter eos delliberatum vt non spectante progressu ordenati tractatus aduersus eum, cum (sic) quinque militibus recederet media nocte de Pampilona. Quod fecit, et profectus est ad monasterium Sancti Saluatoris de Leyre, relicto mandato, quod mane sequenti omnes gentes suæ essent secum, quod factum est. Et cum Rex Nauarre sciret hæc tristatus fuit immodice, coniecturans, quod ea quæ facere proposuerat, erant Regi Aragonum manifiesta, et -91- quod quidquid factum fuerat ad concordiam, indiscordiam esset versum. Mandad igitur gentes sui Regni parari sperans paratam guerram quam habuerat cum Rege Aragonum suscitari. Rex etiam Remirus de Pampilona reuersus congregauit gentes suas Oscæ, non animo faciendi guerram cum Rege Nauarræ, quim potius pro sui Regni statui prouidendo. Et in illa congregatione ordinauit mittere nuntios Alffonssi imperatori Castellæ, filio Comitis Raymundi Tholosæ et Vrraquæ filiæ Alffonssi Castellæ regis, qui cepit Tholetum, super eo quod Rex Nauarræ tractabat contra ipsum, et super eo etiam, quod frater suus rex Alffonsus Sanctij nouiter a sarracenis adquisiuit ciuitatem Cesaraugustensem, Calataiubium, Darocham, Tirassonam, Tutelam, Borgiam, et omnes terras eisdem adiacentes, quæ impotentia tantum ferre quantum regnum Aragonum ponderabant. Quare adquisitis sufficienter non poterat dominari, petens super hijs ab eo auxilium, consilium et fauorem, et fuit ordinatus pro legato et nuntio supradictus Quexal qui multum confidebat de amicis, quos habere credebat in Nauarra specialiter de duobus viris maximis, cum -92- quibus tamen locutus fuit Garcias rex Nauarræ quod omnino habuerunt captum sub manu sua dictum Queixal asserens eum hoc esse adnichilatum consilium Aragonum, quod ille erat Architofel, et tale fuit consilium Regis Nauarræ, quod venit ad effectum; dictis enim a duobus viris de Nauarra associantibus dictum en Quexal, ipse captus fuit inter Cirauqui et Ochorem prope Pontem Reginæ. Et quando dictus Garcias rex in sua potestate habuit dictum Quaxal repletus gaudio suos consuluit, an ipsum traderet morti aut redemptioni, cum magnas haberet diuitas. In cuius consilio extitit diffinitum, quod esset datum redemptioni, pro qua posset habere ducentos vel trescentos milites in guerra, quam expectabat habere cum Rege Aragonum. Rogauit etiam Sanctium de la Rosa, episcopum et capitulum Pampilone, vt ei darent thesaurum ecclesiæ Pampilone et facere parari trescentos equites pro dicta guerra, et pro tuhitione sui Regni. Quo sibi concesso apud equites fuere parati. Dictusque Quaxal fuit redemptus pro maxima portione quantitate. Pro cuius redemptione abbas Sancti Saluatoris de Leyre, vendidit thesaurum sui monasterij, quod -93- erat intimus suus amicus, quem idem Quexal restituit dicto monasterio, et ei dedit quidquid habebat Tutelæ. Dictus autem Garcias rex, illa die fecit comitem Pampilone Ladron filium Enneci Velis, fecitque nobiles et milites mutlos, cum aragonensibus credens habere guerram. Sed Deus qui negotiijs sucurrit, et malis suuertit, quod dicta guerra non fuit. Postquam Remirus rex Aragomum, pro legatione qua dictum Quexal ibat Alffonsso imperatori Castellæ nuntium alium destinauit, et fuit delliberatum inter ipsos supradictos proxime, quatenus me dicta terra per Alffonssum regem Aragonum adquisita nouiter perderetur, traderetur dicto Imperatori, qui erat potenstissimus, et eam bene poterat deffendere et dominari, et precedente homagio ab eo prestio, quod finitis diebus suis terra ipsa reuerteretur domini Aragonum, fuit sibi tradita. Postea regi Ramiro prouidere cupiente ne post mortem suam in successione regni Aragonum disensionis materia oriretur, fuit tractatum matrimonium inter Raymundum Berengarium comitem Barchinone, virum itaque strenuum in omnibus actibus militiæ, ac in regimine terrarum et populorum, discretum, -94- et quandam filiam dicti Remiri vocatam Petronilla nomine sacri lauacri, quod nata fuit in die Sancti Petri, quæ postea in confirmatione et matrimonij collocatione fuit impositum hoc nomen Vrraqua, quæ viuente ipso Remiro fuit ipsi Comiti matrimonialiter tradita, et datum ei pro dote a dicto Remiro regnum Aragonum, hac conditione, quod in eo succederent successiue filij descendentes ab ipsa Vrraqua filia sua, neque in nullo casu posset regnum Aragonum transferre in aliquos preterquam in filios ex sua filia descendentes. Sed actum fuit anno Domini M. centesimo tricesimo septimo70. Et in regnum Aragonum dedit sibi limitatum et terminatum, a parte Castellæ, vsque de dicto loco de Faritza vsque ad locum de Ferrera, et de Ferrera vsque Tirassonam, et de Tirassona vsque Tutelam cum villis et Castris eiusdem. Tutelam adquisiuit rex Alffonssus frater suus a Sarracenis et ipsam dedit comiti Alperche in honoris signum. Qui Comes dedit ipsam pro dote filiæ suæ Margaritæ, quæ nupsit Garcia Remiri regi Nauarræ. Et super hijs etiam fuit factum secundum donationem -95- regis Alffonssi. Dedit etiam dicto Comiti Cesaraugustam, Calataiubium, Darocham, cum earum confinibus post mortem Alffonssi imperatoris Castellæ, qui ei tradiderat tenenda per ipsum Imperatorem toto tempore vitæ suæ cum homagio, et alijs securitatibus super hijs factis, vt supra diximus regi Aragonum, et quod homagia, et alia, quæ fieri debebant pro dictis locis, et terris ipsi regi, fierent post eius mortem Comiti Barchinone. Pari modo a parte Nauarræ, limitauit dictum Regnum videlicet de Sancta Engratia de Portu, vsque ad Boyzal cum toto Roncal, qui est honor de Ruestha, et de Boyzal pro vt labitur aqua riui de Sarrac et decurrit in riuo de Ida, et ex inde vsque ad Pontem Sancti Martini, et ex ipso ponte, pro vt decurrit Ida et diuidit Nauarram, et Aragonum vsque ad locum vbi miscet se cum riuo Aragone, et ex inde per medium dicti pontis vsque ad locum vocatum Vadoluengo vsque ad locum dictum Gallipienço, pro vt decurrit riuus Aragonum, et miscet se cum riuo dicto Argua, et difluit in Iberum, riuum magnum, et ex inde pro vt decurrit Iberus vsque Tutelam. Et vlterius post mortem Garciæ Remirij regis Nauarræ recuperaret loca -96- de Roncal, de Alasam, de Quadreyta et de Baltierra, quæ tenebat cum homagio. Dixit et mandauit sibi, quod ea recuperare non obmitteret. Totum predictum Regnum dedit in dote filiæ suæ cum conditionibus supradictis. Et quamvis sibi dictum Regnum in dotem filiæ suæ daret, non tamen remuntiabat dignitati regali. Quinimo toto vitæ suæ tempore remanebat Rex, et retinebat sibi dominium omnium ecclesiarum Regni sui, et monasterij Sancti Saluatoris de Leyre, et Sancti Johannis de la Penia et Sancti Victoriam, Sancti Petri de Ciresa cum eorum pertinentiijs, dicendo, sibi: «Quamvis Regnum tibi conferam, dignitatem tamen regiam non dimitto.» Et factis omnibus supradictis, et completo dicto matrimonio, dictus Rex vixit per aliquod tempus tanquam Rex in vita laudabili et sancta. Dictus Comes pro ipso subijt labores quamplurimos in Regno, quod bene regebat tanquam rem ipsam, et hereditatem sibi debitam, et impedit sibi illum honorem, et reuerentiam quam tenet patri filius exhibere. Itaque numquam fuit aliqua disensio inter eos. Finiuit autem dictus Rex dies suos in ciuitate Osce in regali dignitate. In morte vero sua cepit habitum Sancti -97- Benedicti, in cuius ordine fuerat proffessus in monasterio Sancti Pontij de Comeras et ordinauit Capellanos suos esse perpetuo beneficiatos in ecclesia Sancti Petri Osce, et dicerent offitium secundum consuetudinem monachorum Sancti Benedicti, quod hodie obseruatur per beneficiatos qui sunt ibi. In qua ecclesia fuit sepultus dictus rex Remirus, videlicet in capella Sancti Georgij. Est verum quod terram quam rex Remirus tradidit sub homagio Alffonso Imperatori Castellæ, ac loca videlicet Cesaraugustam, Calataiubium, Darocham, et Tirassonam cum suis pertinentijs vt eis dominaretur Imperator, vt supradiximus, nolebat restituere dicto Comiti Barchinone, nec restituit tempore vitæ ipsius Comitis. Tempore autem Alffonssi filij dicti Comitis, qui Alffonsus primo intitulauit se Regem Aragonum, et Comitem Barchinone vir magnificus in cunctis militæ actibus, recuperavit idem Alffonssus terram, et loca predicta, quæ tenebat Alffonssus imperator Castellæ sub homagio vt supra latius continetur.
-98-
Reguum Aragonum tractatus hic finem imponimus. Et quod regnum Aragonum defficiente in eo herede masculo per contractum matrimonij peruenit ad Comitem Barchinone. Qui fuit primus Comes Barchinone, et quomodo gradatim ab eo alij descenderunt et quæ fuit eorum vita, dicemus.
Nunc tractabimus de Genealogia Comitum Barchinone. Priscis temporibus fuit quidam miles vocatus Griffedus71 oriundus de villa Arriani, situata in terra Confluentis circa riuum de la Tet. Iste quidem miles fuit valde dives, et bonus, armatus, multumque discretus, propter cuius nobilitatem et probitatem rex Franciæ -99- dedit sibi comitatum Barchinone, qui erat suus. Tractu vero temporis cum Comes iste esset vna cum filio suo vocato Griffedus Pilosus in ciuitate Narbonæ pro habendo colloquio cum nuntijs Regis Franciæ, habuit discordiam cum quibusdam militibus dicta Regis. In qua dum miles quidam Gallicus vituperose manum ingereret in barbam Comitis, Comes ipse ira comotus, euaginato ense militem interemit, et plures gallici, qui ibi intererant ceperunt ipsum, quem dum ad Regem Franciæ captum adducerent, ipse cupiens se vlcisci de suo vituperio captionis mouit bricam cum gallicis eum captum adducentibus, qui eum finaliter perimerunt circa villam Beatæ Mariæ de Podio.
-100-
Perempto sic igitur dicto Comite, gallici filium ipsius Griffedi Pilosum captum Regi Franciæ adduxerunt. Cui narrato qualiter comitem Griffedum interfecerant, displicuit multum sibi, quod tali ratione fuerat interemptus, asserens, quod futuris temporibus dapno posset esse hoc Regno suo. Tunc vero ipse Rex Griffedum Pilosum puerum filium dicti Comitis recepit, alendum que tradidit Comiti Flandriæ, mandans sibi quod huic curam adhibeat diligentem. Cumque dictus puer resedit aliquo tempore in curia dicti Comitis, factus fuisset adultus, in eius amorem incidit quædam filia Comitis, qvam ipso similiter impregnauit, quod nulli notum fvit preterquam vxori ipsius Comitis mater puellæ, quæ subtiliter id agnouit, quare licet esset tristis in corde suo, pro vitandis tamen dedecore et pudore, quod uide sequi poterant, vt sagatius potest tegere nicttitur pondus ventris filiæ suæ, quod adeo secrete fecit, quod a nemine fuit scitum, et -101- mentis conferens in archano, quod malum huiusmodi postquam peractum erat, emendadationem non susciperet quodque nemini filia sua decentius poterat nubere quam illi qui cam deflorauerat, dum tamen Barchinone comitatum recuperaret, prestito iuramento predictum Griffedum quod casu quo dictum recvperet Comitatum, duceret predictam filiam in vxorem. Comitissa eum induit vestibus peregrini et cum quadam muliere vetula ad matrem suam in ciuitatem Barchinone missit eumdem; letanter mater in aspectu eius quem filium suum fore nouit in pilis quos habebat in quibusdam partibus sui corporis, vbi homines non solent habere pilos. Et hac de causa fuit cognominatus Pilosus. Interposito quidem aliquorum dierum spatio, mater predicta fecit congregari barones et nobiles terræ suæ, qui patrem filij sui cognouerant, et fideles sibi fuerant et legales, qui sibi hostensso per eam filio suo in eius aspectu gaudio sunt repleti, et ad tantam nequitiam, qua pater suus interemptus fuerat, suos dirigunt cogitatus, ipsum ibidem in dominum recipiunt, iurantes se legalitatem, ei tanquam domino seruaturos. Quibus peractis omnes barones et nobiles comitatus -102- Barchinone profeeti sunt vna cum dicto Griffredo ad quendam locum Cathalonia, in quo erat Salomon tunc comes Barchinone, natione gallicus, quem, vt vidit predictus Guiffredus euaginato ense in conspectu omnium interfecit, et statim fuit sub eius dominio totus comitatus Barchinone, ipsumque rexit et gubernauit dum vixit a ciuitate Narbonæ usque ad Ispaniam. Statim vero cum ipse fuit dominus dicti Comitatus, recordatus de decoris, quod intulerat Comiti Flandriæ, eiusque prosapiæ propter filiam, quam impregnauerat existens in eius curia tanquam suus filius, et volens seruare iuramentum, quod vxori dicti Comitis fecerat de ducendo eorum filiam in vxorem. In casu qui locum habuerant, misit ad Franciam sollemnes nuntios pro ducendo ad se filiam dicti Comitis sponsam suam in ciuitate Barchinone, in qua honoriffice fuit admissa. Posquam amici vxoris dicti Griffredi tractauerunt, quod ipse esset in gratia et benevolencia Regis Franciæ, coram ipso ipse fuit, et ab eo comitatum Barchinone recepit. Cumque non siue eius honore grandi in curia Regis Franciæ pro longa tempora resedisset, rumores sibi afferunt, quod -103- sarraceni inuaserant terram suam, eamque adquisiuerant pene totam. Narrat igitur hæc Regi Franciæ ab eo petens auxilium et consilium, cum quo a terra sua posset expellere sarracenos. Verum tamen cum ipse Rex esset alijs negotiis occuppatus, respondit, quod ei non poterat in aliquo suffragari. Annuit tamen sibi, quod si ipse terram, quam perdiderat, poterat rehabere et illam quæ sibi remanserat deffendere, sua esset perpetuis temporibus, et suorum. Et usque tunc nullus baro habuerat ad imperpetuum comitatum Barchinone, sed illum rex Franciæ cui volebat tempus comitebat ad certum. Postquam dictus comes Griffredus habuit istam guerram a Rege Franciæ, congregauit gentes multas terrarum ipsius Regis, cum quibus de dicto Comitatu vsque ad ciuitatem Ilerde expulit sarracenos, et ex inde terram secure tenuit iuxta votum. Et isto modo comes Griffedus comitatum Barchinone habuit, franchum et quitium a potestate, et dominio Regis Franciæ. Qui siquidem Comes extirpatis sarracenis de terra sua hedifficauit continuo ad honorem Dei, monasterium Riuipulli, anno scilicet Domini DCCCLXXXViij quod multarum diuitiarum et aliorum -104- donorum largitione dotauit. Hic Comes ex vxor sua quator filios procreauit, vnus quorum fuit nominatus Radelfus, et fuit monachus dicti monasterij Riuipulli, et postea episcopus Vrgelensis. Alius Griffedus qui cecidit pro veneno et fuit sepultus in dicto monasterio Riuipulli. Alius Mirqui post mortem dicti Comitis in dicto Comitatu successit. Et alius Sunierius, qui post dictam mortem fuit comes Vrgelli, et primus. Iste comes Griffedus fuit vir magnæ probitatis, et benignitatis, et posuit in statu prospero terram suam. Decessit autem in quadragesimo annoetatis suæ, anno DCCCCXII scilicet Domini72, et fuit in dito monasterio Riuipulli honorifice traditus sepulturæ.
-105-
Sublato itaque de medio dicto comite Griffedo, successit ei filius suus Miro, qui rexit dictum Comitatum simpliciter, et bene XViij annis, et ex vxore sua tres filios procreauit; quorum vnus fuit nominatus Siffredus: alius Oliuanus qui fuit comes Bisulduni, Gerundæ, et Ceritaniæ; alius vero Miro, qui fuit comes et episcopus; dictus autem Mir obijt etatis suæ XXXV, anno DCCCCXXIX Domini73 et fuit humatus celebriter in monasterio Riuipulli.
Mortuo dicto comite Minore, superfuerunt sibi tres filij, alius quorum vocatus fuit Siffre, hic fuit primogenitus, et in comitatu Barchinone successit. Alius Olibano, qui habuit pro hereditate suæ comitatus Bisulduni, et Ceritaniæ, et alius Miro qui successit in comitatu Gerundensi. Et ibidem existens -106- de comite factus est episcopus; cuius filius in etate pupillari constitutus, fuit datus in curatorem predictus Sunierus eorum patruus comesque Vrgelli, qui dictos Comitatus per viginti annos bene et fideliter rexit. Tempore istius curatoris fuit rehedifficatum monasterium Riuipulli anno scilicet Domini CMXXV. Finitis vero dictis viginti annis curæ suæ, predicti filij quod dicti comitis Mir fuerunt in etate, quod quilibet poterat regere terram suam. Et dictus curator restituit eis iuxta voluntatem vltimam patris eorum terras suas, videlicet Seniffredo comitatum Barchinone, et Oliuano comitatum Bisulduni et Ceritaniæ, et Mir comitatum Gerundensem. Post hoc comes Sunier in suum, Comitatum reuersus post breue tempus anno videlicet Domini CMLI74 obiuit, et sepultus fuit in dicto monasterio Riuipulli. Et ei fuerunt superstites tres filij scilicet Borellus Ermengandus et Miro. Et viuentibus predictis Siffre, Olibano et Mirone in suis Comitatibus, fuit impositum dicto Olibano hoc cognomen Cabreta, eo quoddum ipse loquebatur cum aliquo iratus vel quacumque re iram concipiebat, -107- semper mouebat vnum pedem ad modum Capræ, quæ vult terram fodere. Ideo gentes nominabant ipsum Olibanum Cabreta. Iste inter barones terræ suæ et sapientia fuit pollens. Comes autem Siffrenus rexit laudabiliter comitatum Barchinone XViij annis75, et decessit absque liberis quinquagenarius anno videlicet Domini CMLXiiij76, et fuit humatus honorifice in monasterio Riuipulli.
Mortuo siquidem comite Siffre, nullo superstite filio, succedit ei in comitatu Barchinone suus consubrinus vocatus Borrellus comes Vrgelli filius Sunieri patrui dicti Siffre. Et quamuis dictus comes Siffredus haberet jermanum, scilicet Olibanum Cabreta comitem Bisulduni, et Ceritaniæ, qui de iure et ratione melius successisset, dicto comiti Siffredo in comitatu Barchinone quam -108- dictus consubrinus vocatus Borrell, non tamen liquet nobis, quare hoc factum extitit, sed sicut inuenimus ita in scriptis. Iste Borrellus fuit comes Barchinone et Vrgelli, et eis comitatus in pace et tranquillitate aliquo tempore gubernauit. Temporibus tamen suis Barchinone ciuitas fuit capta a sarracenis anno videlicet Domini CMLXV, ex cuius captione fuit in terra magna crudelitas, et pestilentia subsequta. Statim vero dictus comes Borrelli congregauit nobiles, barones, et milites, ac pedites in multitudine copiosa, et cum Dei adiutorio, de ciuitate Barchinone, et de tota terra sua prauos expulit viriliter sarracenos. Postquam vero dictus comes recuperauit dictam Ciuitatem, et terras quæ per sarracenos fuerant occupatæ, iterum hedifficauit monasterium Riuipulli anno videlicet Domini CMLXXXX. Et viuente isto comite Borrello dictus consubrinus suus Olibano Cabreta decessit anno scilicet CMXC Domini. Et ab eo remanserunt tres filij vnus vocatus fuit Bernardus, qui fuit heres suus in comitatu Bisulduni, alius Griffredus et successit ei in comitatu Ceritaniæ, et alius Olibano, qui fuit monachus monasterij Riuipulli, postea abbas, -109- et post episcopus Vicenensis, et administrator Sancti Michaelis de Cuxano. Dictus vero comes Borrelli post recuperationem civitatis Barchinone rexit dictum Comitatum viginti septem annis et decessit octogenarius: fuit sepultus in anno Domini CMXCiij, et superfuerunt ei duo filij scilicet Raymundus Borrelli et Ermengaudus.
Posquam mortuus fuit dictus comes Borrelli, successit ei in comitatu Barchinone Raymundus Borrelli, et in comitatu Vrgelli Ermengaudus filius suus. Comes iste Raymundus Borrelli pro exultatione fidei orthodoxe, et prodepressione sectæ sarracenicæ fuit in ciuitate Corduuæ contra sarracenos. Et cum eo fuerunt Arnolfus episcopus Ausoniæ, Otho episcopus Barchinonæ, et Otho episcopus Gerundensis et plures nobiles barones (sic), inter quos fuit Ermengaudus Vrgelli comes, jermanus dicti Raymundi Borrelli. Qui siquidem Ermengaudus in prelio habito cum sarracenis mortuus est, tanquam bonus miles anno -110- Domini Mjj77. Et quod in isto bello cecidit de cetero fuit cognominatus Ermengaudus de Corduba. Qui successit in comitatu Vrgelli, vnus superstes sibi filius vocatus Ermengaudus. Decursis vero quibusdam diebus ipse comes Borrelli de dicto bello honoriffice reuersus est incolumis. Et tunc erat comes Bisulduni Bernardus Trenquafferre ideo sic cognominatus, quod erat fortissimus et strenuissimus. Erat etiam comes Ceritaniæ Guiffredus jermanus suus, qui hedifficauit monasterium Sancti Martini de Canigon, quod ditauit multis et notabilibus possessionibus. Iste Guiffredus, procreauit de vxore sua quinque filios; primus fuit nominatus vocatus Raymundus Guiffredi, qui post mortem patris eius successit in comitatu Ceritaniæ. Secundus Guiffredus Guiffredi, qui fuit archiepiscopus Narbonæ. Tertius Berengarius, qui fuit episcopus Gerundensis. Quartus Guillelmus Guiffredi, qui fuit episcopus Vrgelli. Et quintus Bernardus Guiffredi, qui fuit comes de Bargadano. Dictus itaque Raymundus Borrelli comes Barchinonæ tenuit suum Comitatum XXV annis, -111- et migrauit ab hoc seculo quincuagenarius anno MXVij Domini78, et fuit sepultus in monasterio de [...]79 superfuit sibi onus filius vocatus Berengarius.
Mortuo dicto comite Raymundo Borrelli, fuit heres suus in dicto Comitatu dictus Berengarius filius suus. Tempore cuius Berengarij Bernardus Trencaferre comes Bisulduni transeundo Rodanum, infortunato casu, in dictum Rodanum cecidit, et obijt anno MXX Domini, cuius cadauer ad monasterium Riuipulli portatum extitit et humatum ibidem. Iste Comitatum suum rexit XXXI annis80, et ab vxore sua procreauit vnum filium vocatum Guillermum Bernardi Gordo quem heredem suum instituit in Comitatu suo predicto. Tempore etiam dicti Berengarij -112- comitis Barchinonæ, Guiffredus comes Ceretaniæ decessit anno scilicet MXXV Domini81. Et iste rexit terras suas XXXVj annis, et fuit sepultus in monasterio Sancti Martini de Canigo, quod ipse hedifficauerat. Tempore etiam predicti Berengarij Barchinonæ comitis, Olibanus Vicenensis episcopus filius Olibani Cabreta predicti cum cetu maximo episcoporum, prelatorum et religiosorum multum honoriffice hedifficauit monasterium Riuipulli quarta vice anno Domini MXXXij quod multum ditauit possessionibus. Fecit etiam ecclesiam dicti monasterij cuius altare maius ornauit smarachdis, saphiris, et carbunculis, et alijs lapidibus pretiosis. Dictus vero Berengarius Comes Barchinonæ de vxore sua tres filios procreauit; vnus quorum fuit nominatus Raymundus Berengarij, et succesit post mortem patris sui in dicto Comitatu. Alius Guillelmus Berengarij et fuit comes Minorisse cuius Comitatum laudabiliter pro viribus gubernauit, et decessit absque filijs. Alius fuit nominatus Sanctius Berengarij et fuit prior monasterij Sancti Benedicti de Bagis, quod tunc non erat ipsum monasterium -113- abbatia, et fuit ibi sepultus. Iste Berengarius comes Barchinonæ nunquam fecit aliquid dignum relatum, immo fuit minus probos Comes que nunquam fuit Barchinonæ. Et rexit dictum Comitatum suum decem octo annij, et decessit quadragenarius anno Domini MXXXii82 et fuit sepultus in 83
Mortuo dicto comite Berengario, superfuerunt sibi tres filij supradicti. Post cuius mortem fuit comes, Raymundus Berengarij Senex, qui fuit multæ excelentiæ et virtutis, et tantus inter barones Ispaniæ et etiam sarracenos, quod duodecim Reges Ispaniæ fuerunt sibi tributarij quolibet anno toto tempore vitæ suæ. Iste pro nobilitatione suæ famæ, et iustitia amplianda mandauit generale concilium celebrari in ciuitate Barchinonæ, in qua fuerunt, Hugo cardinalis legatus Sedis apostolicæ, episcopi, prelati, -114- barones et nobiles Cathaloniæ, quorum consilio et assenssu dictus Comes pro se ordinauit, et stabiliuit aliqua iura, quæ hodie dicuntur Vsatia Barchinonæ et seruantur in dicto Comitatu. Iste de vxore sua tres filios procreauit, quorum primus fuit vocatus Petrus Raymundi, secundus Berengarius Raymundi et tertius Raymundus Berengarius. Primus et secundus fuerunt tanquam viperæ, quæ in earum natiuitate interficiunt matres suas. Dictus enim Petrus Raymundi, interfecit nouercam suam vocatam Adalmodis, qui in Ispania sine filijs, hoc crimen, creditur decesisse. Et tunc erat comes Vrgelli Ermengandus Peregrini, quod ideo fuit cognominatus Peregrinus, quod peregrinus in Hierusalem terminum vitæ suæ exegit; anno Domini MCC octauo84. Rexit autem comitatum Vrgelli viginti octo annis, et supervixit vnus filius suus vocatus Ermengandus Barbastri, et fuit ideo cognominatus Barbastri, quod fuit in obsedione loci85 Barbastri, vbi fecit notabiliter facta sua. Gubernauit quidem Comitatum suum XXViij86 annis, et decessit -115- anno Domini millesimo LXV. Procreauit tamen vnum filium vocatum Ermengandum de Gerp, qui ideo fuit sic cognominatus de Gerp, quod condidit vnum castrum vocatum Gerp prope Balagarium, cum quo adquisiuit Balagarium. Viuente etiam adhuc Raymundo Berengarij comite Barchirnonæ, erat comes Bisulduni Bernardus Guillelmi Gordo filius Bernardi Trenquaferre, et rexit dictum comitatum Bisulduni triginta tribus annis, viuente etiam dicto Raymundo Berengarij comite Barchinonæ. Dictus Bernardus Guillelmi Gordo decessit anno MLii Domini87, et fuit tumulatus in monasterio Riuipulli in tumulo patris sui. Et comes Bernardus Guillelmi Gordo procreauit de vxore sua duos filios, scilicet Guillelmum88 Trosia, qui habuit nasum tortuosum et planum, et Bernardum Guillelmi, qui successit sibi in dicto comitatu Bisulduni, eo quod erat benignus et pius. Dictum vero Guillelmum fratrem suum interfecerunt quidam nobiles, quod erat homo furiosus. Erat etiam comes Ceritaniæ Raymundus filius Guifredi et prefuit suo Comitatu XL annis, et -116- obiuit anno Domini MXCV89 a quo duo filij remanserunt, scilicet Guillelmus Raymundi et Enricus. Mortuo dicto Raymundo comite Ceritaniæ, fuit heres suus in dicto Comitatu, Guillelmus Raymundi filius suus, qui de vxore sua duos filios procreauit Guillelmum Jordani et Bernardum Guillelmi. Enricus frater dicti Guillelmi Raymundi fuit miles obtimus, et procreauit duas filias. Vna fuit vxor comitis Pallariensis, et altera vicecomitis de Lautres. Supradictus vero excellentissimus Raymundus Berengarij comes Barchinonæ rexit Comitatum suum XLii annis, et instituhit heredem suum tertium filium suum Raymundum Berengarij et decessit octogenarius, anno MLXXVi Domini90, et fuit sepultus in Sede Barchinonæ.
-117-
Mortuo quidem dicto Raymundo Berengarij Sene, successit ei filius suus Raymundus Berengarij virtutisque nimiæ auditiæ, et strenuitatis ac benignus, dulcis, pius, letus largus, formaque venustus, et propter nimiam crinium densitatem quam habebat in caput fuit cognominatus Capud Stupæ. Cui nupsit filia Roberti Guiscart91 ducis Apuliæ et Menasse ex qua filium procreauit vocatum nominatum Raymundus Berengarij. Et viuebat tunc comes Ermengandus de Gerp, comes Vrgelli predictus; et in comitatu Bisulduni Bernardus Guillelmi filius Guillelmi Bernardi Gordo. Et in comitatu Ceritaniæ Guillelmus Raymundi. Et dicto comite Raymundo Berengarij possidente comitatu Barchinonæ, Berengarius Raymundus frater suus nephanda comotus iniquitate et inuidia, eo quod pater eorum in maiori honore -118- constituerat Raymundum Berengarij, quam ipsum Berengarium Raymundi, vna die quando ipse Raymundus Berengarij ibat per iter, Berengarius Raymundi interfecit eum ipsum in quodam loco dicto Pertica del astor, qui est inter ciuitatem Girundæ, et villam Sancti Celedonij. Cuius mortem, potissime, quo talis fuerat omnes gentes suæ ditionis triste gesserunt admodum. Et insurgentes contra ipsum fratricidam, intentio cuius erat esse comitem Barchinonæ, eundem de predicto Comitatu cum vituperio expulerunt. Qui pro isto celere tam profando loquelam amisit, et toto orbi infestus, gressusque peregrinus in Hierusalem, ibi dies suos finiuit. Predictus autem Raymundus Berengarij cognominatus Capud Stupæ rexit Comitatum suum Vii annis et decessit in etate viginti quinque annorum anno Domini92 millesimo octuagesimo secundo, et fuit sepultus in ecclesia Girundensi.
